کلام و عقاید

صفات الهی مانند رحیم، رازق و هاد را می‌توان با نگرش تسبیحی و تکبیری تفسیر کرد. رحیمیت او بی‌نظیر و مختص ذات اوست و غضبش از مؤمنان دور است. رازقیت او نیز قابل مقایسه با هیچ روزی‌دهنده‌ای نیست و او روزی‌دهندهٔ بی‌نیاز از روزی است. هدایتگر حقیقی نیز تنها اوست و هدایتش بی‌نظیر و مختص ذات اوست.

در مقام تلاش بشر برای فهم موضوعات مرتبط با ذات حق، اصطلاحاتی مانند صفات سلبیه، صفات ثبوتیه، صفات ذاتی، صفات فعلی، صفات نفسی و اضافی پدید آمده است. این تقسیم‌بندی‌ها هر کدام شرح خاص خود را دارند و می‌توانند درست یا نادرست باشند، زیرا فهم ذات الهی فراتر از درک بشری است.

علم، سمع و بصر در باب صفات الهی، در مرحله‌ای پایین‌تر از کمال اخلاص، به عنوان صفات ذات حق در نظر گرفته می‌شوند. این صفات به واقع به معنای نفی هرگونه خفیات و پنهانی از ذات حق است و نشان‌دهندهٔ احاطهٔ کامل اوست.

اگر صفات الهی مانند علم و سمع و بصر بی‌نهایت فرض شوند، دیگر جایی برای صفات دیگر باقی نمی‌ماند و تنها یک صفت می‌تواند وجود داشته باشد. این امر در مورد ذات الهی نیز صادق است؛ ذاتی که بی‌نهایت باشد، امکان حضور صفات متعدد برای آن وجود نخواهد داشت. نفی صفات از ذات به همین معناست که صفاتی که برای ذات تصور می‌شد، نفی می‌گردد تا از موازی شدن صفات با ذات جلوگیری شود.

بر اساس نصوص قرآنی، روایی و بشارت‌های انبیاء، حجت خدا در روی زمین و آسمان‌ها، آقا بقیة الله الاعظم حضرت مهدی، حجت بن الحسن العسکری (عج) هستند. ایشان خاتم الوصیاء و نور اعظم الهی می‌باشند.

سوره توحید، به ویژه آیه "قل هو الله أحد"، به حقیقت کمال اخلاص و نفی صفات از ذات الهی اشاره دارد. احد به معنای نه زاده و نه زاینده است که شامل صفات نیز می‌شود. فهم ما از صفات الهی، خارج از ذات اوست و تحدید و مرزبندی قوه فاهمه را در بر دارد که ذات بی‌مثال از آن منزه است.

همانطور که قرآن و عترت در دنیا راهنمای انسان هستند، در عوالم بالاتر نیز نور و راهنمایی الهی وجود دارد و انسان به فطرت ملکوتی و جبروتی خود هدایت می‌شود. شناخت واقعی حجج الهی و طی کردن مدارج بندگی، توفیق درک عوالم بالا را می‌دهد و آثار آن به‌خودی‌خود تجلی می‌یابد.

لفظ «هو» را می‌توان اسم الاسم المکنون نامید، یعنی اسمی برای اسم مکنون الهی است. اسمای الهی علامات ذات او هستند و «هو» برای همان اسم مکنون و مخزون به حساب می‌آید. هاء تنبیه بر معنی ثابت و واو اشاره به غایب از حواس است، چنان که کفار با اشاره به محسوسات، خدایان خود را معرفی می‌کردند و خداوند در پاسخ فرمود: «قل هو الله أحد».

لفظ جلاله الله، اصل و ریشهٔ سایر اسماء مقدس الهی است و در ردیف دو اسم مبارک «تبارک» و «تعالی» قرار دارد. این سه اسم، اصول اسماء مقدس دیگر محسوب می‌شوند و هر کدام ارکانی دارند که زیرمجموعهٔ آن‌ها هستند.

درک حضور خداوند با دیدار او یکی نیست؛ دیدار معنای جامعی برای لقاء نیست و به ارتباط خاص و ویژه‌ای دلالت دارد. صرف درک حضور الهی، لقاء محسوب نمی‌شود، بلکه معیت خداوند با خلق (همراهی بدون آمیختگی) مقدمهٔ رسیدن به معرفت و هموار شدن مسیر لقاء است.

علم الهی، حقیقت محض و بدون مقابل است که در نزد پروردگار یگانه است. اما علم نوری که به قلب مومن افاضه می‌شود، دانشی است که جهل را می‌زداید و نقطه مقابل آن جهل است. این علم چراغ الهی است که از هر جا اراده شود طلوع می‌کند و تقسیمات دیگری نیز دارد.

اسما الله کلید اسرار آفرینش و ابزار شناخت متعالی و وصول به گنجینه‌های پنهان بندگی است. هدف از خلقت آن‌ها، ایجاد خط ارتباطی ویژه، اکرام خلق، شیرین‌سازی عبادت، تعیین مسیرهای اطاعت و توسعهٔ دامنهٔ بندگی است. این اسما همچنین نقشهٔ راهی برای خودیابی و الگوپذیری از آن‌ها برای کسب مقامات عالی هستند.

علم برای ذات احدیت صفت محسوب نمی‌شود، زیرا صفات حکایتگر حد و حدود و کم و کیف هستند و ذات حق از این توصیفات منزه است. هر آنچه به عنوان صفت برای خدا یاد می‌شود، از روی ناچاری و برای فرار از تعطیل و تشبیه است. کمال اخلاص در نفی صفات از ذات الهی است، زیرا خداوند منزه از صفاتی است که محدودیت را برساند.

اصول عقاید ریشه در باطن و فطرت انسان دارد و اکتسابی نیست، بلکه روی آوردن به فطرت است. در صورت فاصله گرفتن از فطرت به دلیل آسیب‌های قلبی، نیاز به استدلال برای رهیابی مجدد عقاید پیدا می‌شود. آیات و احادیث توحیدی، میزان و نور فطرت هستند. برای بهره‌مندی از احادیث توحیدی، ابتدا باید وثاقت صدور آن‌ها از معصوم علیه‌السلام احراز شود و سپس به فهم و فقه حدیث پرداخت. تقلید از معصوم در اصول عقاید معنا ندارد؛ ایمان تنها با تصدیق قلبی ارزش دارد.

این تلقی که علم الهی عین ذات اوست، برای حفظ وحدت ذات الهی و پرهیز از ترکیب‌پذیری صفات، مطرح شده است. اما این دیدگاه خالی از اشکال نیست، زیرا بسیاری از سوالات را بی‌پاسخ می‌گذارد. دیدگاه صحیح، نفی صفات از ذات الهی است، همانطور که مولا امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمودند: «کمال الاخلاص له نفی الصفات عنه».

هجوم علم به سوی حضرت به این دلیل است که ایشان مباشر روح الیقین هستند و جان مبارکشان ستون یقین است. علم، اهلش را می‌شناسد و عاشقانه به جانب او پر می‌گشاید، زیرا جایگاه اصلی و سرزمین مبارک اوست.

اگر نور را به آفریده خدا معنا کنیم، هر آفریده‌ای که رتبه‌اش مقدم‌تر باشد، سرگشاتر است؛ مانند اسماء حسنای الهی. اسم مبارک «النور» اصول اسماء را می‌گشاید و نور ملکوت بر نور ناسوت برتری دارد. اما از منظر پایین‌تر، نوعی نقش سرگشایی ایفا می‌کند.

لقاء پروردگار هم در دنیا و هم در آخرت دارای مراتبی است که هر آفریده‌ای بنا به مقامات بندگی خود به آن نائل می‌شود. لقاء به معنای فراتر از دیدار است و خالق با لقاء خود، بنده را به معرفت و درک خاصی می‌رساند و سطح او را ارتقا می‌بخشد. ریشهٔ مخلوقات به اسماء حسنای الهی برمی‌گردد و ظهور این اسماء از جان مخلوق، موجب تعالی نظر و درک او می‌شود. اسماء حسنای الهی نیز لقائی دارند و حضرات معصومین در سیر سلوک خود به دنبال لقاء پروردگارند.

علم الهی ازلی و ابدی است و هیچ آغاز و پایانی ندارد؛ پیش از هر مبدأ و پس از هر معادی وجود دارد. تجلیات این علم، که همان افعال الهی هستند، برای نمایش علم الهی صورت می‌گیرند و نباید با خود علم الهی اشتباه گرفته شوند.