کلام و عقاید

دیدار پیامبر (ص) با خداوند در شب معراج، بصری نبوده، بلکه مشاهدهٔ آیات کبرای الهی بوده است. این لقاء، فراتر از فهم و درک بشری و ماورای تصورات ما از دیدار جلالی و جمالی است. ذات مقدس الهی فراتر از آن است که موجودی به دیدارش برسد و رسول اکرم (ص) نادیدنی‌ها و آیات الهی را مشاهده کردند.

لقاء الله در دنیا به معنای ارتباط خاص بنده با خالق با سامانه دنیوی اوست، در حالی که لقاء الله در آخرت با وجودی آزادتر و رهاتر و خالی از پیکر مادی تلقی می‌شود. لقاء الله در دنیا دیدار کادحانه در راه است و در آخرت دیدار در مقصد؛ دیداری در میان حجب و محدودیت در دنیا و دیداری با کشفیات حجب و رفع حدود در آخرت.

هیچ دلیلی بر صحت این ادعا که «خداوند همه چیز را خلق کرده و تمام شده است» وجود ندارد. تنها می‌توان گفت خالق هستی به آنچه خلق فرموده و یا خلق خواهد نمود داناست و دانایی او کل هستی و آفریده‌هایش را در برگرفته است، چه آنها که هستند و چه آنها که خواهند بود.

علم الهی خلایق را در برگرفته، اما چگونگی این احاطت از قدرت درک و فهم ما خارج است. دانایی الهی به قبل و بعد خلایق به عظمت ذات لایوصف پروردگار برمی‌گردد. علم الهی احاطه بر خلایق و گذشته و آینده را به نمایش می‌گذارد و اطلاق خلق برای علم خطاست.

سه حدیث درباره علم الهی در باب علم توحید صدوق، در ظاهر متناقض و متغایر هستند و نیاز به تأویل دارند. علم خاص و عام الهی با ذات حق قابل جمع نیست، زیرا صدور علم نمی‌تواند صدور ذات باشد. معرفی ذات حق به علم بدون جهل به این معناست که در علم الهی جهل راه ندارد.

اگر مکان را به معنای محل ظهور هستی در نظر بگیریم، مختص عالم مادی نخواهد بود و از ازل تا ابد را شامل می‌شود، یعنی دنیا و آخرت را در بر می‌گیرد. بهشت و جهنم نیز مکان دارند و در قرآن به مکان‌های مختلفی اشاره شده است.

نسبت دادن اسماء حسنی الهی به معصومین علیهم السلام شرک محسوب نمی‌شود، زیرا معصومین مصداق حقیقی این اسماء هستند و خودشان مختص پروردگار متعال می‌باشند. ما با این اسماء خدا را می‌خوانیم، نه خود معصومین را. اختصاص اسماء حسنی به خدا، موجودیت خارجی آنها را انکار نمی‌کند.

پروردگار متعال در هر لحظه شئونات متعدد داشته و هر کدام را که اراده فرماید محقق می‌سازد، که از جمله آنها «حیات، ممات، آفرینش، رزق، عزت بخشی، به ذلت افکنی و ...» میباشد. این حدیث ارتباط ویژه ای با آیه شریفه «کل یوم هو فی شان» دارد. خداوند در هر روز در شأنی است و این شأن‌ها شامل احیای مردگان، عزت و ذلت دادن و هر امر دیگری است که اراده کند.

عالم پس از مرگ، آغاز سیر جدید انسان برای کشف حقایق است و با رفع حجاب‌ها، شناخت روح آسان‌تر می‌شود. تلاش‌های علمی و معرفتی انسان در دنیا، نورانیت بیشتری برای رسیدن به شناخت برتر در آن جهان فراهم می‌آورد. برخی افراد ممکن است حتی در همین دنیا به شناخت روح دست یابند.

نماز و روزه استیجاری به مؤمنان این امکان را می‌دهد که تکالیف از دست رفته متوفی را به نیابت از او ادا کنند. این امر به مثابه کاشتن بذری است که ثمرات و برکات آن به انتظار و معاینه نیازمند است و به طور کلی کفایت از تکلیف از دست رفته می‌کند.

قرار گرفتن در امت پیامبر اسلام (ص) به خودی خود نشان‌دهنده برتری یا شایستگی قبلی نیست، بلکه وظایف و تکالیفی را به همراه دارد که باید با ایمان استوار و عمل به آنها شایستگی اثبات شود. اگرچه عملکرد انسان در عوالم قبل نقش داشته، اما بدترین افراد نیز از امت ایشان خارج شده‌اند.

وقتی می‌گوییم «الله لیس کمثله شیء»، می‌توانیم بگوییم «الله لیس کمثله وجود»؛ زیرا وجود حق، وجودی است که مسبوق به عدم نیست و هیچ ضد و شبیهی ندارد. ذات حق، وجودی است که هیچ موجودی با آن قابل مقایسه نیست و از این رو واجب الوجود است.

خداوند تبارک و تعالی منزه از کمیت و کیفیت است، زیرا کم و کیف از عوارض مخلوقات هستند. حدیث در جهت اثبات کیفیت برای ذات باریتعالی نیست، بلکه با استفاده از این واژه‌ها بر عظمت و حقیقت ذات او تأکید دارد؛ چرا که هیچ واژه‌ای نمی‌تواند به ذات بی‌نهایت او اشاره کند.

تناسخ هیچ تناسبی با آموزه‌های دینی، معاد، حشر و نشر، بهشت و جهنم ندارد و قرآن کریم بطلان آن را آشکار می‌سازد. قائلین تناسخ هیچ سندی از کتب آسمانی ندارند و این عقیده نسخهٔ شیطانی برای سست کردن اعمال بندگان است. مواردی که افراد از زندگی گذشته سخن می‌گویند، یا فریب شیاطین است یا تلقینات خاص به افراد سست‌عنصر.

عقل جلوه‌ای متعالی از نور خدا و علم، عنصر اعظم عقل است. عقل همچون نیروگاهی عمل می‌کند که با هدایت علم، حقایق هستی، از جمله ارتباط با «الله نور السموات و الارض» را آشکار می‌سازد و دل را برای فهم حقایق روشن می‌کند.

عقل را می‌توان صورت و هویت روحانی محمدی دانست که منجر به معرفت نفس و در نتیجه شناخت پروردگار می‌شود. با تقویت این معرفت، انسان به جایگاهی می‌رسد که می‌تواند ادعا کند «أنا محمد و محمد أنا»، یعنی بخشی از ماهیت نور محمدی گردد.

عقل، حقیقت وجودی است که همچون مغز سامانهٔ عظیم محمدی عمل می‌کند و قوای فکر، فهم و دیگر فضایل انسانی را مدیریت و هدایت می‌نماید. اتصال به این شبکهٔ عقلانی، ظرفیت انسان را برای درک حقایق و قرار گرفتن در صراط مستقیم الهی افزایش می‌دهد و مترجم فطرت اوست.

با توجه به احادیث، اولین خلق خدا نور محمد (ص) و اولین موجود از جهان روحانیون عقل بوده است. نفس و جان محمدی نتیجه ارتباط جهان انوار با جهان ارواح و دیگر عوالم است و عقل همچون خورشیدی در جهان عظیم محمدی (ص) استقرار یافته و تابش آن بر خلایق، میزان عقلانیت آنها را تعیین می‌کند.

حقیقت آدمی با عناوین مختلفی چون «نفس، من، خود خودش، ماهیت، کینونت، ذات» نامیده می‌شود. این حقیقت، نور، روح، ارواح، قلب، عقل، جسم و اعضا و جوارح را داراست و به عنوان شاهنشاه بدن شناخته می‌شود.

در حدیثی درباره ایمان تک تک اعضا و جوارح، ضمیر «وجهه» به انسان برمی‌گردد و راس او را که وجه اوست، بیان می‌کند. با تاویلی خاص می‌توان این ضمیر را به خالق برگرداند، به این معنا که چهره انسان نمایشگاهی از اسماء حسنای الهی است و «وجه الله» به معنای مجموعه خاصی از اسماء حسنای الهی است.