کلام و عقاید

ارتباط خالق با مخلوقات، چه در عالم مادی و چه مجرد، فراتر از درک بشری است. خدا با همه چیز است بدون آمیختگی (مع کل شیء لا بمقارنه) و غیر همه چیز است بدون جدایی (غیر کل شیء لا بمزایله). این سخن امام علی (ع) برای تطهیر ذهن از نواقص درک و ادراک است.

همه مخلوقات عالم در عالم تکوین، به دلیل قرار گرفتن در دایره خلقت، صناعت، حیات، حکومت و الوهیت الهی، در عبادت محض او هستند. اما در عالم تشریع، انسان‌ها باید با اختیار خود، انقیاد و بندگی را اثبات کنند و مطیع دستورات الهی باشند. خلقت، علم تشریع با عبادت اختیاری معنا می‌یابد.

علوم و کمالات موجودات، آثار و افعال پروردگار متعال هستند و عین ذات او نیستند. خالق بی‌همتا که آثار بی‌نظیر و کمالات بی‌بدیل را به ظهور می‌رساند، وجودش برتر از آن کمالات است. اگر علم و کمال هر کسی را عین ذات خدا بدانیم، به تعدد ذوات لایتناهی منجر می‌شود که باطل است.

جمله «خدا غیری است که عین است و عینی است که غیر است، داخلی است که خارج است و خارجی است که داخل است» سخنی جاهلانه و نادرست است. این عبارت به اشتباه خدا را در عین حال که غیر اشیاء است، عین آنها و در عین حال که داخل آنهاست، خارج آنها می‌داند. ارتباط خالق با مخلوقات نه به صورت مقارنت است و نه جدایی کامل، بلکه او با همه چیز است بدون آمیختگی و غیر همه چیز است بدون جدایی.

عبارت «یا هو یا من لا هو إلا هو» به این معنی نیست که خدا عین ماست یا ما هیچ از خود نداریم. «هو» اسمی از اسماء حسنای الهی است که تنها برای ذات احدیت به کار می‌رود و به معنی غایب از نظر، فهم و عقل است و هیچ شبیه و نظیری ندارد. این عبارت، اسم اعظم الهی و عماد توحید است.

معرفت نفس به هیچ وجه توجیه گر وحدت وجود نیست. دستیابی به علوم و لطایف نفس، موجب معرفت به اسماء حسنای الهی می‌شود، نه ذات الهی. این حدیث که پیامبر (ص) معرفت نفس را راه معرفت خداوند عنوان کرده‌اند، از متشابهات روایی است و نباید آن را به معنای وحدت وجود گرفت.

عبارت «فان العارف من یری الحق فی کل شی بل یراه کل شی» که از برخی عرفا نقل شده، با مضامین ثقلین مطابقت ندارد. گوینده این عبارت، خداوند را تا حد مخلوقات پایین آورده و به او عدمیت، تجزیه‌پذیری و امکان احاطه شدن نسبت داده است. خداوند خالق هر چیزی است و هیچ شبه و ضد و ندی ندارد.

منظور از «المرء و قلبه» در آیات قرآن، اشاره به اجزای وجودی انسان است که قلب، سامانه ارتباطات، اطلاعات، احساسات، عبادات، نیات و تصمیمات اوست و حقیقت انسان از قلبش متمایز است. خداوند حائل بین انسان و قلب اوست و تا اذن او صادر نشود، هیچ ارتباطی برقرار نمی‌شود. خداوند از خود ما نیز به ما نزدیک‌تر است، زیرا هستی ما به او وابسته است.

کافر نمی‌تواند مولا امیرالمؤمنین علی (ع) را دوست داشته باشد، زیرا محبت ایشان ملازم با ایمان است و پیامبر (ص) فرمودند: «علی را فقط مؤمن دوست می‌دارد و او را جز کافر دشمن نمی‌دارد». خداوند کافران را دوست نمی‌دارد و علی (ع) صراط محبت الهی است. بنابراین، کافر نمی‌تواند مشمول دعای «اللهم وال من والاه» شود.

عبادت اصنام و اجساد به ساحت الهی برنمی‌گردد. هر مخلوقی در دایره قدرت و بندگی خداست؛ بنده موحد مرضی و بنده مشرک مغضوب است. عبادت یعنی اظهار بندگی مرضی خدا، نه هر حال و قالی. شرک ورزی در راستای اراده الهی برای امتحان بندگی است و تحقق آن با اذن خداست. حکم احترام به والدین تشریعی است، نه تکوینی، زیرا عقوق والدین رخ می‌دهد.

تجلی خدا به معنای تاباندن جلواتی از اسماء حسنای الهی مانند نور، عظمت، قدرت و جمال است، نه ذات او. رویت در حدیث «مارایت شیئا الا ورایت الله قبله وبعده ومعه وفیه» به معنای توجهات خاص و عالیترین ارتباط با خالق است. حضرات معصومین (ع) اسماء حسنای الهی هستند و عالم هستی تجلیات همین اسماء است.

بقاء مخلوقات به اسم مبارک «الباقی» وابسته است و این اسم نیز در اصل وجودش به خدای واحد و احد نیازمند است. پس تنها خداست که قائم به ذات و تکیه‌گاه حقیقی است و مخلوقات در اصل وجودشان به او باقی هستند. حیات و بقاء هر دو به خدای قادر متعال وابسته است.

تفاوت واژگان ایجادی مانند خلق، جعل، صنع، برأ و ذرء در قرآن و روایات، نشان‌دهندهٔ ظرافت‌های معنایی است. هر اسم الهی ثمرات و مخلوقات ویژه‌ای دارد و اسم «الخالق» نیز خود مخلوقی است که رتبه‌ای پایین‌تر از برخی اسماء دیگر دارد. آفرینش خود اسماء الهی شکلی خاص از آفرینش است که از خلایق پوشیده مانده است.

شناخت خدا تنها و تنها با خود او میسر است، چه مستقیم افاضه معرفت فرماید و چه بواسطه آیاتش. معرفت به آیات نیز تنها با خدای حکیم میسر است، زیرا طریق شناخت خدا با آیات، خود خداست که ما را به آیات و از آیات به آستانه پاک خویش رهنمون می‌شود. دعوت به تفکر در آیات، دعوت به شرکت در کلاس علم الهی است.

انتساب مستقیم صفاتی چون «اول، آخر، ظاهر، باطن» به امام علی (ع) بدون تأویل، صحیح نیست و ستم به ایشان است. این صفات یا به اسماء الهی اشاره دارند (مانند «و لله الأسماء الحسنی») یا به عالی‌ترین صفات بشری (مانند رأفت و رحمت پیامبر)، یا به اولویت و اولویت مقامی ایشان در ایمان و اسلام (مانند اولین ایمان‌آورنده).

تعبیر "انا الحق" حتی در معنای مجازی نیز اشکال دارد، زیرا "الحق" از اسماء حسنای الهی است و اختصاص به خداوند دارد. انتساب این اسم به خود، الحاد و کفر است. تعمیم آن به اسم "الله" نیز غلو و کفرگویی است. مخلوق باید عبدالحق باشد نه اینکه خود را حق بداند و کمال او در تواضع است.

مقام تفویض امر به سوی الله و قطع ارادهٔ شخصی، عالی‌ترین جایگاه سالک است. اگر «فناء فی الله» به معنای جذب کامل و غافل شدن از اغیار در نظر گرفته شود، نه نابودی فیزیکی یا روحی در ذات خدا، این اصطلاح عرفا درست است. اهل بیت (ع) مجوز چنین تعابیری را داده‌اند، زیرا هیچ فعلی بدون اذن و ارادهٔ الهی رخ نمی‌دهد.

روح القدس، که ملازم پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار (ع) بوده و در عصر حاضر همراه امام زمان (عج) است، مختص این بزرگواران است. تنها انسان‌های مؤمن و باتقوا، تحت شرایط و اوقات خاص، می‌توانند از فیض روح القدس بهره‌مند شوند، اما این روح ملازم آنها نخواهد بود.

هستی بخش فراتر از هستی است و هیچ ند و ضدی ندارد. اگر هستی ضدی داشت، مشمول ذات الله نمی‌شد. اطلاق هستی برای ذات حق از روی ناچاری و برای امتناع از تشبیه و تعطیل صورت می‌گیرد.

خداوند در قرآن امر فرموده او را با نام‌های نیکویش بخوانیم. رسول خدا (ص) نیز با جمع کردن علی، فاطمه، حسن و حسین (ع) برای ابتهال (دعای لعنت بر معاندان)، نشان می‌دهد که می‌توان با این حضرات خدا را خواند و این جایگاه آنان را به عنوان اسماء حسنای الهی اثبات می‌کند.