کلام و عقاید

علم برای ذات احدیت صفت محسوب نمی‌شود، زیرا صفات حکایتگر حد و حدود و کم و کیف هستند و ذات حق از این توصیفات منزه است. هر آنچه به عنوان صفت برای خدا یاد می‌شود، از روی ناچاری و برای فرار از تعطیل و تشبیه است. کمال اخلاص در نفی صفات از ذات الهی است، زیرا خداوند منزه از صفاتی است که محدودیت را برساند.

اصول عقاید ریشه در باطن و فطرت انسان دارد و اکتسابی نیست، بلکه روی آوردن به فطرت است. در صورت فاصله گرفتن از فطرت به دلیل آسیب‌های قلبی، نیاز به استدلال برای رهیابی مجدد عقاید پیدا می‌شود. آیات و احادیث توحیدی، میزان و نور فطرت هستند. برای بهره‌مندی از احادیث توحیدی، ابتدا باید وثاقت صدور آن‌ها از معصوم علیه‌السلام احراز شود و سپس به فهم و فقه حدیث پرداخت. تقلید از معصوم در اصول عقاید معنا ندارد؛ ایمان تنها با تصدیق قلبی ارزش دارد.

این تلقی که علم الهی عین ذات اوست، برای حفظ وحدت ذات الهی و پرهیز از ترکیب‌پذیری صفات، مطرح شده است. اما این دیدگاه خالی از اشکال نیست، زیرا بسیاری از سوالات را بی‌پاسخ می‌گذارد. دیدگاه صحیح، نفی صفات از ذات الهی است، همانطور که مولا امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمودند: «کمال الاخلاص له نفی الصفات عنه».

هجوم علم به سوی حضرت به این دلیل است که ایشان مباشر روح الیقین هستند و جان مبارکشان ستون یقین است. علم، اهلش را می‌شناسد و عاشقانه به جانب او پر می‌گشاید، زیرا جایگاه اصلی و سرزمین مبارک اوست.

اگر نور را به آفریده خدا معنا کنیم، هر آفریده‌ای که رتبه‌اش مقدم‌تر باشد، سرگشاتر است؛ مانند اسماء حسنای الهی. اسم مبارک «النور» اصول اسماء را می‌گشاید و نور ملکوت بر نور ناسوت برتری دارد. اما از منظر پایین‌تر، نوعی نقش سرگشایی ایفا می‌کند.

لقاء پروردگار هم در دنیا و هم در آخرت دارای مراتبی است که هر آفریده‌ای بنا به مقامات بندگی خود به آن نائل می‌شود. لقاء به معنای فراتر از دیدار است و خالق با لقاء خود، بنده را به معرفت و درک خاصی می‌رساند و سطح او را ارتقا می‌بخشد. ریشهٔ مخلوقات به اسماء حسنای الهی برمی‌گردد و ظهور این اسماء از جان مخلوق، موجب تعالی نظر و درک او می‌شود. اسماء حسنای الهی نیز لقائی دارند و حضرات معصومین در سیر سلوک خود به دنبال لقاء پروردگارند.

علم الهی ازلی و ابدی است و هیچ آغاز و پایانی ندارد؛ پیش از هر مبدأ و پس از هر معادی وجود دارد. تجلیات این علم، که همان افعال الهی هستند، برای نمایش علم الهی صورت می‌گیرند و نباید با خود علم الهی اشتباه گرفته شوند.

دیدار پیامبر (ص) با خداوند در شب معراج، بصری نبوده، بلکه مشاهدهٔ آیات کبرای الهی بوده است. این لقاء، فراتر از فهم و درک بشری و ماورای تصورات ما از دیدار جلالی و جمالی است. ذات مقدس الهی فراتر از آن است که موجودی به دیدارش برسد و رسول اکرم (ص) نادیدنی‌ها و آیات الهی را مشاهده کردند.

لقاء الله در دنیا به معنای ارتباط خاص بنده با خالق با سامانه دنیوی اوست، در حالی که لقاء الله در آخرت با وجودی آزادتر و رهاتر و خالی از پیکر مادی تلقی می‌شود. لقاء الله در دنیا دیدار کادحانه در راه است و در آخرت دیدار در مقصد؛ دیداری در میان حجب و محدودیت در دنیا و دیداری با کشفیات حجب و رفع حدود در آخرت.

هیچ دلیلی بر صحت این ادعا که «خداوند همه چیز را خلق کرده و تمام شده است» وجود ندارد. تنها می‌توان گفت خالق هستی به آنچه خلق فرموده و یا خلق خواهد نمود داناست و دانایی او کل هستی و آفریده‌هایش را در برگرفته است، چه آنها که هستند و چه آنها که خواهند بود.

علم الهی خلایق را در برگرفته، اما چگونگی این احاطت از قدرت درک و فهم ما خارج است. دانایی الهی به قبل و بعد خلایق به عظمت ذات لایوصف پروردگار برمی‌گردد. علم الهی احاطه بر خلایق و گذشته و آینده را به نمایش می‌گذارد و اطلاق خلق برای علم خطاست.

سه حدیث درباره علم الهی در باب علم توحید صدوق، در ظاهر متناقض و متغایر هستند و نیاز به تأویل دارند. علم خاص و عام الهی با ذات حق قابل جمع نیست، زیرا صدور علم نمی‌تواند صدور ذات باشد. معرفی ذات حق به علم بدون جهل به این معناست که در علم الهی جهل راه ندارد.

اگر مکان را به معنای محل ظهور هستی در نظر بگیریم، مختص عالم مادی نخواهد بود و از ازل تا ابد را شامل می‌شود، یعنی دنیا و آخرت را در بر می‌گیرد. بهشت و جهنم نیز مکان دارند و در قرآن به مکان‌های مختلفی اشاره شده است.

نسبت دادن اسماء حسنی الهی به معصومین علیهم السلام شرک محسوب نمی‌شود، زیرا معصومین مصداق حقیقی این اسماء هستند و خودشان مختص پروردگار متعال می‌باشند. ما با این اسماء خدا را می‌خوانیم، نه خود معصومین را. اختصاص اسماء حسنی به خدا، موجودیت خارجی آنها را انکار نمی‌کند.

پروردگار متعال در هر لحظه شئونات متعدد داشته و هر کدام را که اراده فرماید محقق می‌سازد، که از جمله آنها «حیات، ممات، آفرینش، رزق، عزت بخشی، به ذلت افکنی و ...» میباشد. این حدیث ارتباط ویژه ای با آیه شریفه «کل یوم هو فی شان» دارد. خداوند در هر روز در شأنی است و این شأن‌ها شامل احیای مردگان، عزت و ذلت دادن و هر امر دیگری است که اراده کند.

عالم پس از مرگ، آغاز سیر جدید انسان برای کشف حقایق است و با رفع حجاب‌ها، شناخت روح آسان‌تر می‌شود. تلاش‌های علمی و معرفتی انسان در دنیا، نورانیت بیشتری برای رسیدن به شناخت برتر در آن جهان فراهم می‌آورد. برخی افراد ممکن است حتی در همین دنیا به شناخت روح دست یابند.

نماز و روزه استیجاری به مؤمنان این امکان را می‌دهد که تکالیف از دست رفته متوفی را به نیابت از او ادا کنند. این امر به مثابه کاشتن بذری است که ثمرات و برکات آن به انتظار و معاینه نیازمند است و به طور کلی کفایت از تکلیف از دست رفته می‌کند.

قرار گرفتن در امت پیامبر اسلام (ص) به خودی خود نشان‌دهنده برتری یا شایستگی قبلی نیست، بلکه وظایف و تکالیفی را به همراه دارد که باید با ایمان استوار و عمل به آنها شایستگی اثبات شود. اگرچه عملکرد انسان در عوالم قبل نقش داشته، اما بدترین افراد نیز از امت ایشان خارج شده‌اند.

وقتی می‌گوییم «الله لیس کمثله شیء»، می‌توانیم بگوییم «الله لیس کمثله وجود»؛ زیرا وجود حق، وجودی است که مسبوق به عدم نیست و هیچ ضد و شبیهی ندارد. ذات حق، وجودی است که هیچ موجودی با آن قابل مقایسه نیست و از این رو واجب الوجود است.

خداوند تبارک و تعالی منزه از کمیت و کیفیت است، زیرا کم و کیف از عوارض مخلوقات هستند. حدیث در جهت اثبات کیفیت برای ذات باریتعالی نیست، بلکه با استفاده از این واژه‌ها بر عظمت و حقیقت ذات او تأکید دارد؛ چرا که هیچ واژه‌ای نمی‌تواند به ذات بی‌نهایت او اشاره کند.