کلام و عقاید

اسماء الهی به اسم مکنون و اسماء ظهوری تقسیم می‌شوند که الله، تبارک و تعالی امهات اسماء ظهوری را تشکیل می‌دهند. تقسیم اسماء به جلالی و جمالی نظر برخی فلاسفه و اصولیون است. اسم الله، رحمن و رحیم از اسماء حسنای الهی هستند و حقیقتشان حضرات معصومین است، نه مسمی؛ اسماء به مسمی اشاره دارند.

بقا زمانی معنا می‌یابد که امتدادی، چه مکانی و چه زمانی، تصور شود و جایگاه آن در مرتبهٔ بعد از نشئات زمان و مکان است. اسم مبارک «الباقی» برای بقای موجودات در بسترهای زمان و مکان و عوالم فتق آفریده شده است. آفریده‌های قبل از آن به زمان و مکان و فتق موجودیت ندارند تا نیازی به بقا داشته باشند؛ حفظ موجودیتشان به مشیت و ارادهٔ اولیه پروردگار قادر و متعال می‌باشد.

عبادت تکوینی به معنای نفس آفرینش و جان مخلوقات است که سامانه ثابت و دائمی عبادت و بندگی است و ربطی به اعمال و آداب خاص عبادی ندارد. عبادت تشریعی نیازمند عمل به تکالیف و وظایف الهی است و ریا یا ناخالصی در آن اعتبار ندارد و منجر به شرک و عقاب می‌شود.

محبت اهل بیت بدون پذیرش ولایت، اگر خالص باشد، راه هدایت را برای فرد می‌گشاید و ممکن است در ثانیه آخر زندگی به شهادتین و اقرار به ولایت ائمه اطهار (ع) و تصدیق قرآن منجر شود. محبت باید در میدان عمل به اثبات برسد، زیرا میدان نظر لازم است اما کافی نیست.

ادعای اینکه عتاب حضرت موسی به هارون به دلیل انکار عبادت گوساله در نظام تکوین بوده، تهمتی آشکار به خدا و رسولان است. نظام تکوین بر توحید استوار است و شرک تکوینی وجود ندارد. اذن الهی به تحقق افعال اختیاری مخلوقات تعلق می‌گیرد، نه به خود شرک. پرستش گوساله در نظام تشریع و به اذن الهی برای تحقق اراده قوم بنی اسرائیل رخ داد، نه اینکه خود شرک در نظام تکوین جایز باشد.

استدلال برخی عرفا که موجودات را بی‌اساس و دارای استقلال موهوم می‌دانند، موجه نیست. این تصور از مقایسه نادرست وجود خالق و مخلوق و داشتن تصویری مادی از خدا ناشی می‌شود. در حالی که مخلوقات الهی دارای وجود حقیقی هستند و وجود خدا از هرگونه وصف و مقایسه‌ای فراتر است و مزاحمتی برای وجود لایتناهی او ایجاد نمی‌کند.

آیه «ءاتی الرحمن عبدا» بیانگر این حقیقت است که هیچ مخلوقی، اعم از نیکوکار یا بدکار، نمی‌تواند از دایره بندگی و حکومت الهی خارج شود. همه موجودات در ذات خود بنده محض خدا هستند، اما انسان‌های مختار باید با حسن اختیار خود، بندگی‌شان را اثبات کنند. این آیه به این معنا نیست که کافر با سجده بر بت، به خدا سجده می‌کند، بلکه نشان می‌دهد که همه در نهایت تحت سلطنت الهی قرار دارند.

ارتباط خالق با مخلوقات، چه در عالم مادی و چه مجرد، فراتر از درک بشری است. خدا با همه چیز است بدون آمیختگی (مع کل شیء لا بمقارنه) و غیر همه چیز است بدون جدایی (غیر کل شیء لا بمزایله). این سخن امام علی (ع) برای تطهیر ذهن از نواقص درک و ادراک است.

همه مخلوقات عالم در عالم تکوین، به دلیل قرار گرفتن در دایره خلقت، صناعت، حیات، حکومت و الوهیت الهی، در عبادت محض او هستند. اما در عالم تشریع، انسان‌ها باید با اختیار خود، انقیاد و بندگی را اثبات کنند و مطیع دستورات الهی باشند. خلقت، علم تشریع با عبادت اختیاری معنا می‌یابد.

علوم و کمالات موجودات، آثار و افعال پروردگار متعال هستند و عین ذات او نیستند. خالق بی‌همتا که آثار بی‌نظیر و کمالات بی‌بدیل را به ظهور می‌رساند، وجودش برتر از آن کمالات است. اگر علم و کمال هر کسی را عین ذات خدا بدانیم، به تعدد ذوات لایتناهی منجر می‌شود که باطل است.

جمله «خدا غیری است که عین است و عینی است که غیر است، داخلی است که خارج است و خارجی است که داخل است» سخنی جاهلانه و نادرست است. این عبارت به اشتباه خدا را در عین حال که غیر اشیاء است، عین آنها و در عین حال که داخل آنهاست، خارج آنها می‌داند. ارتباط خالق با مخلوقات نه به صورت مقارنت است و نه جدایی کامل، بلکه او با همه چیز است بدون آمیختگی و غیر همه چیز است بدون جدایی.

عبارت «یا هو یا من لا هو إلا هو» به این معنی نیست که خدا عین ماست یا ما هیچ از خود نداریم. «هو» اسمی از اسماء حسنای الهی است که تنها برای ذات احدیت به کار می‌رود و به معنی غایب از نظر، فهم و عقل است و هیچ شبیه و نظیری ندارد. این عبارت، اسم اعظم الهی و عماد توحید است.

معرفت نفس به هیچ وجه توجیه گر وحدت وجود نیست. دستیابی به علوم و لطایف نفس، موجب معرفت به اسماء حسنای الهی می‌شود، نه ذات الهی. این حدیث که پیامبر (ص) معرفت نفس را راه معرفت خداوند عنوان کرده‌اند، از متشابهات روایی است و نباید آن را به معنای وحدت وجود گرفت.

عبارت «فان العارف من یری الحق فی کل شی بل یراه کل شی» که از برخی عرفا نقل شده، با مضامین ثقلین مطابقت ندارد. گوینده این عبارت، خداوند را تا حد مخلوقات پایین آورده و به او عدمیت، تجزیه‌پذیری و امکان احاطه شدن نسبت داده است. خداوند خالق هر چیزی است و هیچ شبه و ضد و ندی ندارد.

منظور از «المرء و قلبه» در آیات قرآن، اشاره به اجزای وجودی انسان است که قلب، سامانه ارتباطات، اطلاعات، احساسات، عبادات، نیات و تصمیمات اوست و حقیقت انسان از قلبش متمایز است. خداوند حائل بین انسان و قلب اوست و تا اذن او صادر نشود، هیچ ارتباطی برقرار نمی‌شود. خداوند از خود ما نیز به ما نزدیک‌تر است، زیرا هستی ما به او وابسته است.

کافر نمی‌تواند مولا امیرالمؤمنین علی (ع) را دوست داشته باشد، زیرا محبت ایشان ملازم با ایمان است و پیامبر (ص) فرمودند: «علی را فقط مؤمن دوست می‌دارد و او را جز کافر دشمن نمی‌دارد». خداوند کافران را دوست نمی‌دارد و علی (ع) صراط محبت الهی است. بنابراین، کافر نمی‌تواند مشمول دعای «اللهم وال من والاه» شود.

عبادت اصنام و اجساد به ساحت الهی برنمی‌گردد. هر مخلوقی در دایره قدرت و بندگی خداست؛ بنده موحد مرضی و بنده مشرک مغضوب است. عبادت یعنی اظهار بندگی مرضی خدا، نه هر حال و قالی. شرک ورزی در راستای اراده الهی برای امتحان بندگی است و تحقق آن با اذن خداست. حکم احترام به والدین تشریعی است، نه تکوینی، زیرا عقوق والدین رخ می‌دهد.

تجلی خدا به معنای تاباندن جلواتی از اسماء حسنای الهی مانند نور، عظمت، قدرت و جمال است، نه ذات او. رویت در حدیث «مارایت شیئا الا ورایت الله قبله وبعده ومعه وفیه» به معنای توجهات خاص و عالیترین ارتباط با خالق است. حضرات معصومین (ع) اسماء حسنای الهی هستند و عالم هستی تجلیات همین اسماء است.

بقاء مخلوقات به اسم مبارک «الباقی» وابسته است و این اسم نیز در اصل وجودش به خدای واحد و احد نیازمند است. پس تنها خداست که قائم به ذات و تکیه‌گاه حقیقی است و مخلوقات در اصل وجودشان به او باقی هستند. حیات و بقاء هر دو به خدای قادر متعال وابسته است.

تفاوت واژگان ایجادی مانند خلق، جعل، صنع، برأ و ذرء در قرآن و روایات، نشان‌دهندهٔ ظرافت‌های معنایی است. هر اسم الهی ثمرات و مخلوقات ویژه‌ای دارد و اسم «الخالق» نیز خود مخلوقی است که رتبه‌ای پایین‌تر از برخی اسماء دیگر دارد. آفرینش خود اسماء الهی شکلی خاص از آفرینش است که از خلایق پوشیده مانده است.