کلام و عقاید

وجه الله از روشن‌ترین آیات الهی است و نباید آن را با ذات حق یکی دانست؛ وجه الله آیت نزدیک خداست. نجاسات نیز از آیات الهی خارج نیستند، زیرا در گردش تحول به اجزاء پاک تبدیل می‌شوند. تنها آیاتی که قداست خود را با حسن انتخاب و بندگی اثبات کرده‌اند، اسماء حسنای الهی‌اند و همه موجودات اسماء الهی هستند.

تفسیر فرمایشات اهل بیت (ع) توسط کسانی انجام می‌شود که روایات را با خود روایات تفسیر و شرح می‌کنند. این مفسران با فراست باطنی و برهان قطعی، یافته‌های خود را تصدیق کرده و از آیات قرآن نیز برای توثیق احادیث بهره می‌گیرند. تعقل در روایات به کشف رموز آنها کمک می‌کند.

عبارت "هو فی الاشیاء علی غیر ممازجه خارج منها علی غیر مباینه" به این معناست که ذات خداوند بر اشیا احاطه دارد بدون آنکه با آنها ممزوج شود یا از آنها جدا باشد. این بدان معنا نیست که او در اشیا حلول کرده، بلکه علم و قدرت او بر آنها احاطه دارد. این بیان برای اصلاح برداشت‌های نادرست از ذات غیرقابل وصف پروردگار است.

حکمت خلقت انسان، عبادت و بندگی است که از طریق اعمالی چون نماز، روزه و جهاد حاصل می‌شود. این عبادت نفعی برای خداوند ندارد بلکه خود بنده از آن سود می‌برد. حیات دنیوی با اختیار انسان رقم می‌خورد، اما هر انتخابی تابع قوانینی است و دنیا صحنه آزمون نهایی است که کلاس آن در آخرت به پایان می‌رسد.

عبارت «بنهایه العدم مقرونه» در خلقت مخلوقات، هیچ ربطی به تشکیک وجود ندارد و به معنای نداشتن بهره‌ای از وجود است. مشکات بودن حضرت زهرا (س) به منزله مشکات برای برخی اسماء حسنای الهی است و ایشان تجلیگاه اسماء الهی هستند، نه ذات الهی. تشبیه معاندین به سوسک، برگرفته از ادبیات قرآنی و ولایی است.

نقد برداشت از آیه نور: خدا و نور او مثالی ندارند و نور الله اضافه ملکی است. حضرت فاطمه (س) تجلیگاه اسماء حسنای الهی هستند، نه ذات الهی. توصیف خدا با نور، مثالی ندارد و نور او آفریده‌ای است مانند روح الله. تشبیه خدا به نور، محدودیت او را می‌رساند.

چگونگی علم ذاتی خداوند به موجودات قبل از خلقت، برای علم محدود ما قابل تفسیر و توضیح نیست. علم الهی نامحدود است و علم ما به آن راهی ندارد. ما معلوم علم اوییم و علم ما نیز معلوم علم اوست. تنها می‌توان گفت که او به حق می‌داند و دانایی‌اش محدودیتی ندارد.

اگرچه خداوند قادر است به هر شخصی، فرزندی با شانیت مقام فرزندان انبیا و ائمه (ع) عطا کند، اما این امر تابع حکمت الهی است. همانطور که در قرآن آمده، خداوند هر آنچه را اراده کند، بدون حساب روزی می‌بخشد. ژن نورانی و روحانی، نقش مهمی در این زمینه دارد و تناسب روح با جسم شرط پذیرش آن است.

ما در زمان به معنای رایج زندگی نمی‌کنیم؛ بلکه خالق زمان و مکان ما را در هر لحظه خلق می‌کند. درک ما از حس خلق شدن و تداوم حیات، تفسیر ما از زمان است که جلوه‌های حیات را در وجود ما نمایان می‌سازد.

هر ذره و شیئی در عالم جایگاه شایسته خود را دارد و کسب شایستگی از سوی جمادات نیز صورت می‌گیرد. قرار گرفتن در کنار اولیاء الله یا تبدیل شدن به اجزای وسایل مفید، نشان از حسن انتخاب و اقرار والا دارد، نه اتفاقی بودن.

آیات سوره عبس در مورد پیامبر اکرم (ص) نیست؛ زیرا نسبت دادن عبوسیت به ایشان، انکار کلام خدا و صفات والای اخلاقی آن حضرت است. اخلاق پیامبر (ص) عین قرآن بوده و ایشان از هرگونه عصبانیت نا به‌حق منزه بوده‌اند. تفاسیر معتبر نیز این نسبت را رد کرده‌اند.

فانی شدن موجودات در ذات خدا توجیه‌ناپذیر است و با توحید منافات دارد. قرار دادن موجود در برابر ذات حق خطایی آشکار است، زیرا با وحدت ذات منافات دارد. مقایسه مخلوق با خالق کفر است و هستی خالق با هستی مخلوق قابل قیاس نیست. شاید مراد از «فنا فی الذات» را بتوان به «معرفت مخلوق به نیازمندی خویش» تفسیر کرد.

نظریه انسان کامل، برتر و کامل دانستن موجودی است که فوق آن به تصور نمی‌آید. اشکال واضح این نظریه، جمع کمال در انسان است؛ در حالی که انسان صفحهٔ یک حقیقت والا است و انسانیت لباسی بیش نیست که بر تن حقیقتی والا ملبس می‌شود. این نظریه از مجرای غیر ثقلینی صادر شده و نقایص آن اصلاح‌ناپذیر است.

در عالم هستی هیچ اتفاقی بدون حساب و کتاب خاصی تحقق نمی‌یابد و هر حادثهٔ کوچک و بزرگی از مجرای علم، مشیت، اراده، تقدیر و قضای الهی می‌گذرد. هرچه به انسان می‌رسد، چه خیر و چه شر، از جانب خداوند است و از خط امضای او گذر کرده است.

مشیت الهی به معنای نمایشگاه اولیه علم الهی یا همان مدینه علم الهی است. خداوند مشیت را به خودی خود خلق کرده و سپس اشیاء را به وسیله آن آفریده است. این مفهوم به این معنا نیست که خداوند برای اراده کردن نیاز به خلق مشیت خود داشته است.

یاد کردن تک تک ائمه اطهار (ع) عبادت محسوب می‌شود، زیرا ایشان ذکر الهی هستند و یادشان موجب یاد و محبت الهی می‌گردد. بهره عبادی مطلوب از این یادکرد زمانی حاصل می‌شود که عارف به حق امام باشیم و هدف ذکر الهی را فراموش نکنیم. ائمه ابزار توجه الی الله هستند و نباید وسیله فراموشی خدا قرار گیرند.

حس درد و لذت منوط به سلامت اعصاب و مغز است و فقدان آن به معنای محرومیت از این حس‌هاست. انسان می‌تواند با تمام موجودات وحدت وجودی پیدا کند، اما باید دانست که همواره مخلوق، مخلوق خالق است و هیچ اشتراکی بین خالق و مخلوق وجود ندارد.

عبارت «الله أعلم» به برتری بی‌نهایت علم خداوند اشاره دارد و نباید با علم محدود انسان قیاس شود. علم انسان از جانب خداست و خداوند به انسان و فرشتگان علم آموخته است، چنانکه در آیات قرآن به تعلیم اسماء به آدم، تعلیم بیان و قلم به انسان و علم به فرشتگان اشاره شده است. انکار علم انسان به دلیل تکلیف الهی صحیح نیست.

معصیت الهی، شرارت و شیطنت منحصر به کره زمین نیست، بلکه میدان اصلی آن هوای نفس است. دل‌هایی که تحت تسلط جهل و لشکر آن باشند، سرزمین شوم معصیت الهی محسوب می‌شوند. در مقابل، سرزمین‌هایی مانند جابلقا و جابلسا وجود دارند که ساکنانشان حتی به اندازهٔ یک چشم به هم زدن خدا را معصیت نکرده‌اند.

مبانی پاسخگویی به سوالات بر پایهٔ زبان عقل، نصوص قرآنی و احادیث متواتر استوار است. استدلال عقلی مشترک‌ترین زبان است و قرآن و احادیث، مبانی مشترک مسلمانان هستند. بررسی اسناد روایی نیز برای وثاقت حدیث مهم است، اما جوهر روایی باید استخراج شود. هدف نهایی، رسیدن به حقیقت و کسب تایید قلبی مخاطب است.