کلام و عقاید

توسل صحیح با توحید تناقضی ندارد و بلکه با همراهی اهل بیت (ع) که بنیان‌های توحید هستند، باب رحمت و مغفرت الهی را می‌کوبیم. همانطور که رشد علف‌های هرز در پرتو خورشید، اصالت آن را زیر سوال نمی‌برد، عملکرد منافقان نیز نباید ما را از قرآن و عترت دور کند؛ زیرا این امر از دسیسه‌های دشمنان برای دور کردن مردم از سرچشمه‌های حق است.

عبارت «و اتممناها بعشر» نشان‌دهندهٔ تکمیل وعده الهی است، نه تغییر آن. عدم اجابت دعاها نیز به معنای بدا در وعده الهی نیست، بلکه به دلیل عدم تحقق شروط لازم برای اجابت دعا است. ظهور امام زمان (عج) نیز مطابق اراده الهی و امری غیبی است و ارتباطی با تحلیل‌های انسانی ندارد.

اصل ظهور حضرت مهدی (عج) و خلافت ایشان در زمین، وعده‌ای حتمی از سوی خداوند است که در آن تخلفی رخ نخواهد داد. اما امکان رفع ایشان به سوی خدا، مشروط به وجود مؤمنان کامل است؛ در صورتی که مؤمنان کامل نباشند، ممکن است رفع ایشان به سوی خدا صورت گیرد. وعده‌های الهی گاهی مشروط هستند و باید به متمم‌ها و شروط آن‌ها توجه کرد.

انسان با مدیریت قوای وجودی خود و تمرکز بر لایه‌های مختلف جسمانی و روحانی‌اش، می‌تواند در عوالم مختلف حضور یابد و همزمان در دنیا و ماورای آن زندگی کند. زمان و مکان عالم دنیا تحت حکومت عوالم بالاست و جنبه مادی انسان نیز تنزیلی از جوانب اعلای اوست.

اضافه شدن «روح» به خدا در آیهٔ «و نفخت فیه من روحی» اضافهٔ تشریفی و اکرامی است. این روح، مخلوق و برگزیدهٔ خداست که در جان حضرت آدم دمیده شد، همان‌گونه که کعبه «بیت الله» و ابراهیم «خلیل الله» نامیده شده‌اند.

صفات الهی مانند رحیم، رازق و هاد را می‌توان با نگرش تسبیحی و تکبیری تفسیر کرد. رحیمیت او بی‌نظیر و مختص ذات اوست و غضبش از مؤمنان دور است. رازقیت او نیز قابل مقایسه با هیچ روزی‌دهنده‌ای نیست و او روزی‌دهندهٔ بی‌نیاز از روزی است. هدایتگر حقیقی نیز تنها اوست و هدایتش بی‌نظیر و مختص ذات اوست.

در مقام تلاش بشر برای فهم موضوعات مرتبط با ذات حق، اصطلاحاتی مانند صفات سلبیه، صفات ثبوتیه، صفات ذاتی، صفات فعلی، صفات نفسی و اضافی پدید آمده است. این تقسیم‌بندی‌ها هر کدام شرح خاص خود را دارند و می‌توانند درست یا نادرست باشند، زیرا فهم ذات الهی فراتر از درک بشری است.

علم، سمع و بصر در باب صفات الهی، در مرحله‌ای پایین‌تر از کمال اخلاص، به عنوان صفات ذات حق در نظر گرفته می‌شوند. این صفات به واقع به معنای نفی هرگونه خفیات و پنهانی از ذات حق است و نشان‌دهندهٔ احاطهٔ کامل اوست.

اگر صفات الهی مانند علم و سمع و بصر بی‌نهایت فرض شوند، دیگر جایی برای صفات دیگر باقی نمی‌ماند و تنها یک صفت می‌تواند وجود داشته باشد. این امر در مورد ذات الهی نیز صادق است؛ ذاتی که بی‌نهایت باشد، امکان حضور صفات متعدد برای آن وجود نخواهد داشت. نفی صفات از ذات به همین معناست که صفاتی که برای ذات تصور می‌شد، نفی می‌گردد تا از موازی شدن صفات با ذات جلوگیری شود.

بر اساس نصوص قرآنی، روایی و بشارت‌های انبیاء، حجت خدا در روی زمین و آسمان‌ها، آقا بقیة الله الاعظم حضرت مهدی، حجت بن الحسن العسکری (عج) هستند. ایشان خاتم الوصیاء و نور اعظم الهی می‌باشند.

سوره توحید، به ویژه آیه "قل هو الله أحد"، به حقیقت کمال اخلاص و نفی صفات از ذات الهی اشاره دارد. احد به معنای نه زاده و نه زاینده است که شامل صفات نیز می‌شود. فهم ما از صفات الهی، خارج از ذات اوست و تحدید و مرزبندی قوه فاهمه را در بر دارد که ذات بی‌مثال از آن منزه است.

همانطور که قرآن و عترت در دنیا راهنمای انسان هستند، در عوالم بالاتر نیز نور و راهنمایی الهی وجود دارد و انسان به فطرت ملکوتی و جبروتی خود هدایت می‌شود. شناخت واقعی حجج الهی و طی کردن مدارج بندگی، توفیق درک عوالم بالا را می‌دهد و آثار آن به‌خودی‌خود تجلی می‌یابد.

لفظ «هو» را می‌توان اسم الاسم المکنون نامید، یعنی اسمی برای اسم مکنون الهی است. اسمای الهی علامات ذات او هستند و «هو» برای همان اسم مکنون و مخزون به حساب می‌آید. هاء تنبیه بر معنی ثابت و واو اشاره به غایب از حواس است، چنان که کفار با اشاره به محسوسات، خدایان خود را معرفی می‌کردند و خداوند در پاسخ فرمود: «قل هو الله أحد».

لفظ جلاله الله، اصل و ریشهٔ سایر اسماء مقدس الهی است و در ردیف دو اسم مبارک «تبارک» و «تعالی» قرار دارد. این سه اسم، اصول اسماء مقدس دیگر محسوب می‌شوند و هر کدام ارکانی دارند که زیرمجموعهٔ آن‌ها هستند.

درک حضور خداوند با دیدار او یکی نیست؛ دیدار معنای جامعی برای لقاء نیست و به ارتباط خاص و ویژه‌ای دلالت دارد. صرف درک حضور الهی، لقاء محسوب نمی‌شود، بلکه معیت خداوند با خلق (همراهی بدون آمیختگی) مقدمهٔ رسیدن به معرفت و هموار شدن مسیر لقاء است.

علم الهی، حقیقت محض و بدون مقابل است که در نزد پروردگار یگانه است. اما علم نوری که به قلب مومن افاضه می‌شود، دانشی است که جهل را می‌زداید و نقطه مقابل آن جهل است. این علم چراغ الهی است که از هر جا اراده شود طلوع می‌کند و تقسیمات دیگری نیز دارد.

اسما الله کلید اسرار آفرینش و ابزار شناخت متعالی و وصول به گنجینه‌های پنهان بندگی است. هدف از خلقت آن‌ها، ایجاد خط ارتباطی ویژه، اکرام خلق، شیرین‌سازی عبادت، تعیین مسیرهای اطاعت و توسعهٔ دامنهٔ بندگی است. این اسما همچنین نقشهٔ راهی برای خودیابی و الگوپذیری از آن‌ها برای کسب مقامات عالی هستند.

علم برای ذات احدیت صفت محسوب نمی‌شود، زیرا صفات حکایتگر حد و حدود و کم و کیف هستند و ذات حق از این توصیفات منزه است. هر آنچه به عنوان صفت برای خدا یاد می‌شود، از روی ناچاری و برای فرار از تعطیل و تشبیه است. کمال اخلاص در نفی صفات از ذات الهی است، زیرا خداوند منزه از صفاتی است که محدودیت را برساند.

اصول عقاید ریشه در باطن و فطرت انسان دارد و اکتسابی نیست، بلکه روی آوردن به فطرت است. در صورت فاصله گرفتن از فطرت به دلیل آسیب‌های قلبی، نیاز به استدلال برای رهیابی مجدد عقاید پیدا می‌شود. آیات و احادیث توحیدی، میزان و نور فطرت هستند. برای بهره‌مندی از احادیث توحیدی، ابتدا باید وثاقت صدور آن‌ها از معصوم علیه‌السلام احراز شود و سپس به فهم و فقه حدیث پرداخت. تقلید از معصوم در اصول عقاید معنا ندارد؛ ایمان تنها با تصدیق قلبی ارزش دارد.