اخلاق و عرفان

در روابط میان مؤمنان، قهر بیش از سه روز جایز نیست و هر دو طرف، چه ظالم و چه مظلوم، مستحق بیزاری و لعنت می‌شوند. اگر ظالم برای آشتی پیش‌قدم نشد، وظیفهٔ مظلوم است که با گفتن «من ظالم بودم» به آشتی اقدام کند تا قهر شکسته شود و مودت میانشان افزایش یابد.

برای دستیابی به صبر جمیل باید به تقوای الهی و اهل بیت (ع) نزدیک شد، زیرا آنان صراط و وسیلهٔ تقوا هستند. صبر، سکان کشتی تقواست و اختیار عقل و تبعیت از آن، رمز مجهز شدن به صبر است. بی صبری نیز از جهل ناشی می‌شود و بخشیدن و نادیده گرفتن رفتار دیگران می‌تواند به افزایش صبر کمک کند.

امام حسن مجتبی (ع) مظهر صفت «حلیم» و چراغ صبر برای عالمیان بودند. صبر ایشان از نور علم و حکمت نشأت می‌گرفت و با برخورد جمیل و همراه با رأفت، حتی افراد نادان را متحول می‌ساخت و موجب پذیرش اسلام می‌شد. این صبر، صفتی بود که از جان مبارک ایشان بر جان خلایق سرازیر می‌شد.

نوسانات در مسیر سلوک ناشی از قام‌های باقیمانده است که باید برداشته شود. برای ایجاد ثبات و دوری از حس تزلزل، انس خود را با صحیفه سجادیه بیشتر نمایید و با دعای بیست آن به محاسبه نفس بپردازید. یاری دین الهی نیز کلید تثبیت ارکان سلوک و عروج است.

پرستاری از فرزند بیمار، ماموریتی الهی است که با شیرینی صبر و اجر ویژه همراه است. کمک به بیماران خاص، عبادتی پیوسته با اجری والا نزد خداست. رسول خدا (ص) فرمودند که کمک به معلولان، موجب یاری الهی و عبور از آتش جهنم می‌شود.

زودرنجی نشانه‌ای از ضعف شدید روحی و کمبود قوای باطنی است که آستانه تحمل را پایین می‌آورد و از وابستگی به بندگان خدا ناشی می‌شود. درمان آن با تقرب به خدا و زهد عارفانه حاصل می‌شود. قضاوت بی‌مورد نیز با افزایش آگاهی و درمان علل آن مانند حسادت و کینه رفع می‌گردد.

برای افزایش ظرفیت و صبر، باید به دستورات قرآن و معصومین عمل کرد. صبر بر چهار پایه استوار است: اشتیاق به بهشت، ترس از جهنم، زهد در دنیا و مراقبت مرگ. هر کس مشتاق بهشت باشد از شهوات دوری می‌کند، از جهنم بترسد از محرمات پرهیز می‌کند، در دنیا زاهد باشد مصیبت‌ها را ناچیز می‌شمارد و مراقب مرگ باشد به خیرات می‌شتابد. ایمان نیز بر صبر، یقین، عدالت و جهاد بنا شده است.

برای اینکه دست‌پرورده مولایمان علیه السلام شویم، لازم است با صبر و حوصله و نیت خالص، احادیث مربوط به خصلت مؤمنین و علائم شیعیان را با دقت مطالعه کنیم. پاسخ کافی و شافی در این احادیث نهفته است. با تبعیت از مولا و اقتدا به آثار و اعمال ایشان می‌توان به سوی ایشان حرکت کرد و در تنور مولا وارد شد.

برای آنکه پروردهٔ دست مولا باشیم، باید به ثقلین (قرآن و عترت) تمسک جوییم و صفات برجسته مؤمن را در خود نهادینه کنیم. این صفات شامل وقار در سختی‌ها، صبر در بلا، شکر در نعمت، قناعت به روزی، عدم ظلم به دشمن، عدم زیاده‌روی برای دوستان، و داشتن آرامش درونی است.

روایت مشخصی مبنی بر بوسیدن صورت پس از سیلی خوردن یا در اختیار گذاشتن گونهٔ دیگر وجود ندارد. رفتار با توهین‌کننده باید متناسب با وضعیت، شامل نصیحت، عفو از موضع قدرت، شکایت قانونی، یا کاهش روابط گرم باشد. در مواردی تندی کنترل‌شده یا ابراز محبت نیز می‌تواند مؤثر باشد.

رویا برای انبیاء حکم سرزمین وحی را دارد و آنان از موهبت خواب بهره کافی داشتند. خواب انسان‌های صالح و صادق، راست و شعبه‌ای از پرتو فروزان نبوت است، هرچند امکان دارد خوابشان کم شود، اما دلیلی برای قطع شدن آن نداریم. آنچه خطرناک است، بهره‌برداری شیطانی از خواب است.

برای حفظ تعادل دینی در تربیت فرزندان، باید از افراط و تفریط پرهیز کرد. تشویق و محبت باید متناسب با رفتار اسلامی باشد و امر به معروف و نهی از منکر با در نظر گرفتن فطرت کودک انجام شود. اجبار روا نیست، اما تفلیل امتیازات برای تنبیه می‌تواند مفید باشد. نباید نصایح شرعی را افراطی تلقی کرد.

حدیثی از امام علی (ع) بیان می‌کند که عالم باید علم خود را به مردم بیاموزد و در این راه صبور باشد. اگر علم را دریغ کند یا با نادانان با خشم رفتار کند، خداوند علم و جایگاه او را از او می‌گیرد. عالم مانند پدر و ولی نادان است و باید علم را به او بذل کند.

سکوت زمانی لازم است که سخن گفتن باعث ضرر، خطا، دروغ، غیبت یا توهین شود، یا هیچ خیر و سودی نداشته باشد. سخن و سکوت باید مانند طلوع و غروب خورشید، هر دو مفید و به‌جا باشند. زبان تهذیب‌یافته با سکوتش نهال سخن را می‌پروراند و باید زمان و موقعیت‌شناس بود.

در مقابل بی‌احترامی به عقاید شیعه، باید با توجه به شرایط، رفتار را تنظیم کرد؛ گاهی نرمش و گاهی شدت لازم است. هدف باید تثبیت حق و صدارت علم باشد، نه توهین متقابل. در موارد خطای سهوی، پس از پذیرش خطا توسط طرف مقابل، باید با رافت برخورد کرد، اما در موارد کفرآمیز، برخورد قاطع لازم است.

سازگاری با مردم نصف ایمان و نرمی با آنها نصف زندگی است. منظور از آمیزش با نیکان باطنا و با بدکاران ظاهرا، تحمل رنج‌ها و پرهیز از حمله به آنهاست، نه بی‌تفاوتی یا نفاق. این حدیث به سیاست‌های زندگی اجتماعی و رفتار سنجیده در برابر ناهنجاران اشاره دارد.

شکایت از مصائب، مشکلات و دشمنان نزد خداوند، اگر برای دادخواهی باشد، نوعی ذکر و یاد الهی محسوب شده و عبادتی زیباست که با مقام رضا منافات ندارد. اما اگر گله و شکایت از پدید آمدن ناملایمات باشد، نوعی بی‌زاری از امتحان است که مذموم و با مقام رضا در تضاد است.

نفرین مظلوم بر علیه ظالم مورد اجابت پروردگار متعال قرار می‌گیرد. دعای چهاردهم صحیفه سجادیه نمونه‌ای از این نوع دعا است که در آن حضرت به زیبایی، دعای نفرین را آموزش داده و به نابودی دودمان ظالم اشاره می‌کند.

هر دو تقسیم‌بندی قلب که در احادیث ذکر شده، صحیح است. حدیث اول که شامل چهار نوع قلب (قلب با نفاق و ایمان، قلب منکوس، قلب مطبوع و قلب ازهر) است، کامل‌تر به نظر می‌رسد، زیرا قلب مطبوع را که دیگر امکان هدایت ندارد، در بر می‌گیرد. قلب ازهر، قلب مؤمن است که شکرگزار نعمت و صابر در بلاست.

انسان در حد توان خود مکلف است و اگر تمام تلاش خود را به کار گیرد اما علی‌رغم میل باطنی با شنیدن مطالب ناروا مواجه شود و امکان امر به معروف و نهی از منکر فراهم نباشد، گناهی بر او نیست. در این حالت می‌تواند ذهن خود را با ذکر و یاد خدا مشغول کند.