فلسفه و منطق

انتقال انرژی و حرارت از جسم گرم به جسم سرد، به دلیل استعداد ذاتی ماده برای حرکت و جنبش است. گرما تجلی این استعداد است و با برقراری تماس، مولکول‌های جسم گرم انرژی خود را از طریق برخوردهای زنجیره‌ای با مولکول‌های جسم سرد به اشتراک می‌گذارند تا به تعادل گرمایی برسند.

عبور از نگاه محدود انسانی به زمان و نزدیک شدن به درک فرازمانی، با گذر از تقدیر به مشیئت الهی میسر می‌شود. هویت مشیئتی زمان نامحدود است، در حالی که هویت ارادی آن هستی زمانی و هویت تقدیری آن شامل آحاد و افراد مختلف زمانی است.

وجه‌الله که همان دین و حجج الهی است، هیچ ارتباطی با مفهوم وحدت وجود فلاسفه ندارد. وجه‌الله حقایقی است که خداوند به وسیله آن‌ها بندگان را متوجه خود می‌گرداند. خداوند خالق وجود و برتر از آن است و وحدانیت او به معنای فرد و متفرد بودن است، نه وحدت داشتن با مخلوقات.

مقام موجودات از موجد جداست و موجودات در داشتن وجود مشترک‌اند، اما موجد، بوجود آورنده وجود است که هیچ اشتراکی با هیچ موجودی ندارد و برتر از توصیف است. انسان‌انگاری خالق، ناشی از جهل است؛ الله قادر مطلق هم وجود را به وجود آورد و هم به موجودات موجودیت بخشید.

نظریات فلسفی تنها زمانی اسلامی تلقی می‌شوند که به نص صریح ثقلین (قرآن و عترت) مورد تأیید باشند. عالم ماده به اراده الهی خلق شده و با اراده او نیز از بین می‌رود. تداوم فیض الهی نیز تنها به خواست او مربوط است و او بر افعال خویش مسلط است. هیچ اجماعی بر نظریه وحدت شخصی وجود نیست.

هدف آفرینش برای خداوند که اول و آخر امور را می‌داند و غیب و شهود برای او یکسان است، معنایی ندارد. هدف برای موجودات صاحب اختیار معنا پیدا می‌کند که وظایفشان به مقصدی منتهی شود. هدف در حوزه مخلوقات صاحب اختیار به تشریع الله تحقق می‌یابد و این تشریع، به تکوین خدا در حوزه اختیار است. خلقت انس و جن برای عبادت پروردگار متعال است و تحقق مقصد بندگی، هدف آفرینش آنها را شکل می‌دهد.

تشبیه خداوند به مخلوقاتش، چه از نظر وجود، صفت، تعلق اسم یا کیفیت، شرک است. همچنین انکار قدرت الهی یا نسبت دادن اموری که خداوند از آن نهی کرده، کفر محسوب می‌شود. این احادیث بر لزوم توحید و پرهیز از تشبیه و انکار قدرت الهی تأکید دارند.

قدرت الهی به محالات تعلق می‌گیرد و محدود به قدرت بشری نیست. آفرینش هستی از نیستی، قرار دادن دنیا در تخم مرغ بدون تغییر ابعاد، و درک زمان و مکان، نمونه‌هایی از تحقق محالات توسط خداوند است. قیاس قدرت الهی با قدرت بشری نادرست است و درک قدرت او فراتر از زمان و مکان است.

قدرت خداوند نامحدود و عین ذات اوست و از هرگونه عیب و نقص منزه است. خداوند قادر بر انجام تمام کارهاست، اما چون ذات او جمیل محض و کامل است، هرگز کاری که شر و قبح را همراه داشته باشد و لغو و عبث محسوب شود، از او صادر نمی‌گردد. قدرت الهی در قلمرو حکمت، مصلحت، عدل و احسان جاری می‌شود.

روایت «همانا الله تبارک و تعالی تهی از خلق و خلق تهی از او» به این معناست که هیچ شباهتی میان خالق و مخلوق وجود ندارد. خدا نه مانند مخلوق است و نه مخلوق مانند خدا. هر آنچه غیر از خداست، مخلوق است و خدا خالق همه چیز. استفاده از «اسم» برای خدا از باب ناچاری و فقر خلایق در ارتباط با اوست، نه اینکه خدا به صفات مخلوق نیاز داشته باشد.

وجود انسان خارج از وجود خدا نیست، اما این به معنای یکی شدن خالق و مخلوق نیست. نور شمع و خورشید مشترک معنوی است اما یکی نیستند؛ هر دو مخلوق خدا و دارای تشخص خاص خود هستند.

اعتباری دانستن ماهیت، این پرسش را مطرح می‌کند که آیا عقل که خود امری اعتباری است، می‌تواند اعتبار ببخشد؟ هویت‌بخشی به نیستی، نیستی‌بخشی به هستی است و این امر به وحدت وجود خدشه وارد نمی‌کند.

تجربه، آگاهی است که پس از طی طریق، با صرف سرمایهٔ جان و مال و تحمل رنج در بستر زمان به دست می‌آید و نتایج اعمال، افکار و تصمیمات را آشکار می‌سازد. این فرآیند، حاصل آزمون و خطا و اشتباهات است و در نهایت به تحصیل علم شفاف و خالص منجر می‌شود. حدیث جنود عقل و جهل می‌تواند ابزاری برای کسب تجارب شایسته باشد.

در فلسفه، وجود به هستی و ماهیت به چیستی اشیاء اطلاق می‌شود. عده‌ای اصالت وجود و عده‌ای اصالت ماهیت را پذیرفته‌اند. اما با نگرش ثقلین، وجود و ماهیت هر دو در چارچوب خاص خود دارای اصالت هستند. هر شیء علاوه بر وجود، دارای ویژگی‌هایی چون اراده، تقدیر، قضاء، اذن، کتاب و اجل است که به مشیت الهی برمی‌گردد.

برای درک منظور نویسندهٔ کتاب فلسفی، هم نویسنده باید در چینش عبارات دقت کند و هم خواننده توانایی علمی لازم را داشته باشد. ورود به مباحث فلسفی بدون آمادگی فکری و علمی، خطرناک است و تنها محققان توان ورود به آن را دارند. سالم‌سازی فکری و معنوی، زمینه را برای تعقل و تشخیص سره از ناسره فراهم می‌کند.

خداوند بر تمام علت‌ها و معلول‌ها احاطه دارد و حافظ وجود آن‌هاست. او علت‌بخش است و خود معلل هر علت و معلولی است و نیازی به علت ندارد. هر مخلوقی می‌تواند در سلسلهٔ آفرینش، معلولی باشد که خود علت چیز دیگری نیست.

در عالم، هر چیزی علتی دارد، اما این علت‌ها همگی نیازمند خدا هستند که علت‌بخش آن‌هاست. خدا خود علت ندارد و می‌تواند مخلوقات را با علت یا بدون علت بیافریند. او علت بی‌مثل و مانند است و هر علتی به او وابسته است.

مفهوم «دور» یک موضوع عقلی است که در فلسفه مورد بحث قرار می‌گیرد، اما ابداع انحصاری فلاسفه نیست و در جهان به صورت طبیعی نیز وجود دارد. این بحث صرفا به فلاسفه اختصاص ندارد.

بله، عالم هستی و قوانین حاکم بر آن، هم در موجودیت و هم در دوام، وابسته به ذات حق هستند؛ زیرا قوانین نیز برای بقا و جریان یافتن، به اراده و مشیت الهی نیازمندند و اگر خداوند آن‌ها را رها کند، دیگر وجود نخواهند داشت.

قوانین حاکم بر جهان، اراده و مشیت الهی است که بر دوام و بقای هستی و قوانین حاکم احاطه دارد و هیچ مانعی در برابر آن وجود ندارد. امکان رهیدگی قانون از حیطه اراده او محال است و استمرار قوانین به حاکمیت حضرت احکم الحاکمین بستگی دارد.