کلام و عقاید

عدل الهی در تجلیات بی‌شمار آن، از جمله استواری عالم و اقامهٔ قسط، نمود می‌یابد. فضل و کرم الهی نیز شکوه عدل اوست؛ بخشش‌های الهی بدون عوض و برای نمایش عظمت اوست. در دعاها، پناه بردن به فضل در برابر عدل، به معنای طلب بخشش در صورت تقصیر است، زیرا بخشش از روی فضل است و عذاب از روی عدل.

توحید افعالی یعنی خداوند هم خالق ذات موجودات است و هم خالق صفات و افعال آنها. موجودات با اختیار خود و به اراده و اذن الهی عمل می‌کنند؛ این اختیار ذاتی آنهاست و تحقق افعالشان به ایجاد خالق بستگی دارد.

خداوند از دیده و دیدار به ما نزدیک‌تر است و ذاتش بی‌نیاز از دیدار است. شاید انسان بتواند به لقاء اسماء حسنای الهی برسد و در آن حل شده و به درک و فیض والاتری دست یابد.

همه موجودات عالم ذاکر ذکر الهی هستند و لحظه‌ای ذکرشان قطع نمی‌شود، چه به زبان تکوین و چه تشریع. تسبیح الهی نوع خاصی از ذکر است. اگرچه برخی موجودات مانند پرندگان اگر زبان ذکر تشریعی‌شان خاموش شود آسیب‌پذیر می‌شوند، اما هر موجود ذاکری که طعام مؤمنی شود، مشمول لطف بزرگی می‌گردد.

ولایت تکوینی بی‌شک تنها از آن خداوند است و هر اراده‌ای از سوی موجودات به ارادهٔ او وابسته است. انسان‌های مقرب و شریف‌تر در درگاه الهی، جلوه‌گاه شکوه و عظمت او می‌شوند و آثارشان، مانند انبیاء، تجلی ارادهٔ خداست.

امکان رسیدن تک تک موجودات، از جمله گیاهان، جانوران و جمادات، به مقام تجلی کامل ذکر الهی فراهم است. این امر همانند تبدیل شدن اجسام با حرارت به نور است و نشان می‌دهد که تکوین ذکر الهی می‌تواند به تشریع نیز برسد.

پرسشگر با استناد به آیاتی از قرآن، دلیل انحصار رسالت و نبوت به مردان را جویا شده است. آیاتی مانند «لایسئل عما یفعل و هم یسئلون» و «أ و عجبتم أن جاءکم ذکر من ربکم علی رجل منکم» در متن به عنوان شاهد ذکر شده‌اند.

سخن «نباید از خدا ترسید و خدا فقط مظهر عشق است» مصداق ایمنی از مکر خداست که از بزرگترین گناهان پس از شرک شمرده می‌شود. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «من از همه شما بیمناکترم به خدا» و خداوند در قرآن می‌فرماید: «از میان بندگان خدا، تنها دانشمندان از او می‌ترسند».

ایراد گرفتن به درخواست سلطنت حضرت سلیمان (ع) از خداوند صحیح نیست. نیت ایشان الهی بود و سلطنت را برای خدمت به خدا و هدایت مردم می‌خواستند، نه برای خوشگذرانی و تفاخر. خداوند نیز در قرآن ایشان را به نیکی ستوده و علم و دانش فراوانی به ایشان عطا کرده است.

نبوت و امامت منصبی الهی است که بر اساس شایستگی افراد به آنها اعطا می‌شود و پیوند خانوادگی شرط اصلی آن نیست. در مورد بنی‌اسرائیل، نبوت از نسل لاوی (برادر حضرت یوسف) و پادشاهی از نسل حضرت یوسف ادامه یافت. همچنین، بازگشت جامعه به بت‌پرستی پس از رحلت انبیاء، امری رایج بوده است.

هدف خلقت که در قرآن عبودیت دانسته شده، با محبت اهل بیت (ع) در تضاد نیست؛ زیرا ایشان مظهر عبودیت محض و اسماء حسنای الهی هستند و هدف خلقت در مقام آن‌ها محقق می‌شود. خلایق نیز شاخ و برگ این شجرهٔ عبودیت هستند.

خداوند یگانه هیچ اشتراکی، چه لفظی و چه معنایی، با هیچ کس نمی‌پذیرد. اطلاق وجود برای خالق هستی از روی ناچاری است و با قید «لیس کمثله شیء» همراه می‌شود. حضرات معصومین (ع) با وجود مقام والا و اسماء حسنایشان، بندگان و مخلوقات خدا هستند.

از آنجا که تصور ما از عدم، مطلق نیست و صرفا عدم مضاف است، می‌توان نتیجه گرفت که تصور ما از وجود نیز وجود مطلق نیست و در اندازهٔ حدود و قیود وجودی خودمان آن را می‌فهمیم.

اگر وجودی که بر خدا حمل می‌شود با وجودی که بر مخلوق حمل می‌شود یکسان نباشد، این به معنای نقیض هم بودن و عدم نیست. تفاوت در معنای وجود است که باعث می‌شود این دو مفهوم متفاوت باشند.

وجود واقعی مخلوقات صرفا مادی و قابل دیدن با چشم نیست. درک وجود با حواس مادی یا غیرمادی ممکن است، اما ملاک نهایی نیست. وجود را می‌توان اولین ادراک پیش از هر معرفتی دانست، در حالی که خالق هستی از این امر مستغنی است.

مفهوم وجود به دلیل بداهت، مستغنی از هرگونه تحقیق و کاوش دانسته می‌شود. با این حال، چالش‌ها و مباحث پیرامون وجود نشان می‌دهد که برداشت‌های متفاوتی از آن در اذهان وجود دارد.

فلاسفه در بحث وحدت وجود دارای اتفاق نظر نیستند و دیدگاه‌های متفاوتی در این زمینه ارائه می‌دهند. این عدم وحدت نظر می‌تواند به تناقضات ظاهری در بحث‌هایی مانند وجود ربطی و اشتراک معنوی وجود انسان و خدا منجر شود.

فلاسفه فلسفه را به عنوان یک مکتب و گاهی آیین معرفی می‌کنند، اما برخی از صنوف صوفیه دین را فلسفی کرده، در آن بدعت می‌گذارند، به ریشه دین لطمه می‌زنند یا خلایق را از دین بی‌نیاز می‌دانند. البته آگاهی از مبانی فلسفه و تصوف لزوما به معنای پذیرش آن‌ها نیست.

فلاسفه و صوفیه هر دو به وحدت وجود قائلند، اما قرائت‌ها و دیدگاه‌های متفاوتی در این زمینه دارند. این تفاوت‌ها در میان صنوف مختلف فلاسفه و همچنین در میان فرقه‌های گوناگون صوفیه نیز مشاهده می‌شود و حول مفاهیمی چون وحدت وجود، وحدت موجود و وحدت وجود و موجود می‌چرخد.

تشکیک به معنای ذوالمراتب بودن است، یعنی دارای مراتب مختلف از ضعیف به قوی یا از پایین به اوج. این مفهوم در مثال‌هایی مانند مراتب نور (شمع، لامپ، خورشید) یا عوالم وجود (ماده، مثال، عقول) مصداق پیدا می‌کند.