کلام و عقاید

استفاده از واژه «وجود» برای ذات حق از روی ناچاری است و این کاربرد مشترک، هیچ توجیهی برای اشتراک ذات حق با مفاهیم مخلوقات ندارد. هیچ موجودی، چه در وجود و چه در موجودیت، با خداوند مشترک نیست و «لیس کمثله شیء» است.

هر مخلوق، صنعت و موجودی در خلقت و وجود مشترک است، اما این اشتراک به معنای اشتراک ذات حق با صفات مخلوقین نیست. لفظ وجود در وصف خداوند عاجز است و او از هرچه پیرامون وجود است برتر و بالاتر بوده و قابل وصف نیست.

اشاعره در باب صفات الهی نظرات منسجمی ندارند و دچار آشفتگی تحلیلی هستند. در مرحله اجمال، فقط از زیادت صفات بر ذات سخن می‌گویند. در مرحله تفصیل، میان ذهن و عین تفاوت قائل شده و نتیجه می‌گیرند که صفات نه عین ذاتند و نه غیر ذات.

نفی صفات از ذات خداوند به معنای نفی کمال و توانایی نیست، بلکه اثبات فوق کمال است. صفات مخلوقین محدود است و ذات خداوند منزه از توصیفات محدود ماست. صفات عین ذات نیستند و ذات قابل وصف با سامانه محدود ما نیست. هر وصفی از طرف انسان با سامانه آفرینش او درک می‌شود که خالق از آن برتر است.

اینکه صفات به اسم برمی‌گردد، هم برداشت عقلی است و هم روایی. اسم، صفتی است که به موصوف نسبت داده می‌شود. این اصل در کلام الهی و روایات مورد تأیید قرار گرفته است.

تحلیل مطرح شده در پرسش، در بیان اثبات عینیت صفات با ذات است، در حالی که کلام امیرالمؤمنین علیه السلام «و کمال الإخلاص له نفی الصفات» بر نفی صفات از ذات تأکید دارد. خدا از هر صفت و کمالی برتر است و شناخت صفات، شناخت ذات نیست، زیرا هر شناختی احاطه است و ذات خدا قابل احاطه نیست.

پاسخ به این پرسش در متن ورودی ناقص است و ادامه ندارد. برای ارزیابی حدیث مذکور، نیاز به تکمیل متن پاسخ است.

گفتگو دربارهٔ ذات خدا کفرآمیز است و روایات بر تفکر در مخلوقات و پرهیز از اندیشیدن به ذات الهی تأکید دارند. صفاتی که از آن‌ها سخن می‌گوییم، اسم خدا هستند و اطلاق صفت بر ذات از روی تسامح است، نه اینکه صفات عین ذات باشند.

اطلاق صفاتی چون رزاقیت و غفاریت برای ذات حق، قبل از خلقت مخلوقات، از روی مجاز است نه حقیقت. این صفات در واقع اسماء الهی هستند که برای رفع نیاز مخلوقات آفریده شده‌اند و ذات حق از هرگونه وصف و بیان فراتر است.

بله، اسم زیبای «الله» در برگیرنده تمام صفات الهی است. به این معنا که با تفسیر و درک صحیح این اسم، تمام اسماء حسنای الهی در آن جلوه پیدا می‌کنند و تجلی می‌یابند.

ذکر به معنای یاد خدا و لفظی است که با آن خدا یاد می‌شود. اسم الله نامی است که برای ذات الهی نامگذاری شده و لا اله الا الله کلمه توحید و اقرار به یگانگی خداست. این سه مفهوم، هرچند مرتبط با یاد خدا هستند، اما هر کدام معنای خاص خود را دارند.

اعمال و نیات ما به امام زمان (عج) عرضه می‌شود و در نتیجه عقاید و ایمان ما نیز به ایشان عرضه می‌گردد. درک قلبی «لا اله الا الله» سنگ محک ایمان است و راهگشای نبوت، امامت و معاد خواهد بود. باید در سلامت دل کوشید تا بتوان این درک را حس کرد.

منظور از توحید در ولایت این است که ولایت معصومین (ع) مستقل نبوده، بلکه تجلی و آیت اعظم همان ولایت خداست. آنها اسم حسن «ولی» و «عزیز» خدا هستند و عزت و ولایتشان همان عزت و ولایت خداست که از وجودشان انعکاس می‌یابد.

کمال توحید در اخلاص است و عبادت جز با اخلاص پذیرفته نمی‌شود. کمال اخلاص در نفی صفات از خداست. بنابراین، کسی که صفات را از خدا نفی نکند، موحد است اما در کمال اخلاص نیست. شرک در برابر اخلاص قرار می‌گیرد و توحید بدون اخلاص آلوده به شرک است.

اولین کسی که الفاظ اسمای حسنای ماثور را به کار برده، خود خداوند است و دومین استعمال کننده، خود این اسماء بوده‌اند. امیرالمؤمنین علیه السلام در روایتی از بحارالانوار، به این موضوع اشاره کرده و خلقت نور محمد و خودشان و ذریه را از کلمهٔ الهی بیان می‌کنند.

اسماء الهی مخلوقات او هستند و تنها کسی می‌تواند اسمی برای خدا بنامد که به ذات بی‌همتای او اشراف داشته باشد. اسماء حسنای منقول از حضرات معصومین (ع) بی‌شک ملهم از پروردگار متعال است و تمام عالم هستی تجلی اسماء حسنای الهی است.

توصیف خداوند با صفات کمالیه بلا اشکال است، زیرا ذات او از هر توصیفی بالاتر است. صفات ثبوتیه و سلبیه در روایات به این معناست که با اثبات صفات کمالی، نقایص و عدم‌ها از ذات الهی نفی می‌شود. برای مثال، گفتن «خدا قادر است» به معنای نفی عجز از اوست.

خداوند اسماء بی‌شماری دارد که از شمارش بیرون است، اما آنچه در روایات به عنوان تعداد مشخص ذکر شده، تجلی اسم واحد الهی است که خود از اسم مکنون و مخزون نشأت گرفته است. این اسماء ظاهره، ارکانی دارند و هر رکن نیز دارای اسامی فرعی است که در مجموع به تعداد مشخصی می‌رسند، اما اصل اسماء الهی نامحدود است.

اقرار «یوم الست» از بدن خاکی نبوده، بلکه از پیکر ذری انسان‌ها صورت گرفته و همزمان با آدم و تمام انسان‌ها در عالم ذر بوده است. این اقرار از تمام انسان‌ها یکجا و به صورت همگانی با حضور ارواح و پیکر ذریشان صورت پذیرفته است.

مشاهدهٔ گناه دیگران توسط فرد صاحب کرامت یا دارای چشم برزخی، اگر صورت واقع باشد، پرده‌دری محسوب نمی‌شود؛ مانند مشاهدهٔ غیبت‌کننده به صورت سگی که گوشت مرده می‌خورد. اما رصد کردن کارهای پنهان مردم با چشم باطنی، عملی حرام است.