کلام و عقاید

کرامت انسان در قرآن به دلیل روحی است که خداوند در او دمیده و او را شایسته این کرامت الهی نموده است. این کرامت منحصر به مؤمنان است و حقیقت آن علم است، چنانکه در روایات آمده است که خداوند روح کافر را گرامی نمی‌دارد.

معجزه خرق عادتی است که دیگران از انجام آن عاجزند و از طرف خدا به نبی یا ولی عطا می‌شود تا در اثبات حقانیت خود از آن بهره گیرد. کرامت نیز امری است که در افراد غیر از انبیاء و اوصیاء دیده می‌شود و نظیر آن در افراد عادی یافت نمی‌شود. سخن گفتن حجرالاسود با امام سجاد (ع) در اثبات امامت ایشان، معجزه محسوب می‌شود.

معاد هم روحانی و هم جسمانی است و خداوند متعال همین جسم دنیوی را دوباره احیا خواهد نمود. هرچند که پس از حشر، جسم انسان توسط خداوند توانای ما متحول خواهد شد.

تنها رزق انسان مقسوم است، هرچند که در کنار رزق مقسوم، رزق مطلوب و مفضول نیز وجود دارد. علم و آگاهی الهی به تمام ابعاد زمان، ربطی به قسمت ندارد و اشتباهات در تصمیم‌گیری را نمی‌توان با قسمت و قضای الهی توجیه کرد.

باران، که نشانه رحمت خداوند است، بر همه می‌بارد، حتی بر گناهکاران. این بدان معنا نیست که گناهانشان نادیده گرفته می‌شود. خداوند به کافران فرصت بهره‌مندی و آرزو می‌دهد و به تدریج آنها را از جایی که نمی‌دانند گرفتار مجازات می‌کند. این فرصت، برای بازگشت به سوی خداوند است.

مطلب تبعید ابلیس به همراه دسته‌ای از اجنه که فرمانده‌شان بود، به زمین و درگیری آن‌ها با فرشتگان، در متون مستند قرآن و عترت یافت نمی‌شود. این موضوع بیشتر شبیه به روایات مسیحی است.

قاعدهٔ «یعرف الاشیاء باضدادها» را می‌توان از آیهٔ «و من کل شیء خلقنا زوجین» استنباط کرد؛ خداوند با ایجاد ضد برای مخلوقات، راه شناخت را برای بندگان فراهم کرده است. اما چون خداوند ضدی ندارد، شناخت او از طریق تنزیه و تسبیح صورت می‌گیرد و معرفت اضداد تنها یکی از طرق معرفت است و نه تمام آن. معرفت ما نسبت به خدا، معرفتی تسبیحی و فراتر از توصیفات مخلوقات است.

مخلوق نمی‌تواند فعل یا حرکتی را ابتدا کند، زیرا ابتدای هر موجودی صفر است و نیازمند مبدأ، ذارء، باریء، خالق و محرک است. هر لحظه موجودات برای لحظات بعدی خود مبدأ هستند و در حکم صفر حرکتی قرار می‌گیرند. این نکته رمزی است که عقول عالم توان گشودنش را ندارند.

حدیث «هر کس فاطمه را بشناسد، شب قدر را درک کرده» به این معناست که شناخت حقیقی حضرت فاطمه (س) برابر با درک لیله القدر است. ایشان باطن لیله القدر و مصداق آن هستند و معرفت به ایشان، معرفت به خداوند است. همچنین ایشان مادر اهل بیت و منشأ برکات الهی هستند.

سیاست به معنای تدبیر، عقلانیت و راهبردی عمل کردن در تمام شئون زندگی، از جمله در بندگی خدا، وظیفه‌ای شرعی است. سیاست عقلانی فضیلت محسوب می‌شود، اما سیاست شیطانی و نکرائی که شبیه عقل است ولی در واقع جهل و شیطنت است، مذموم است.

نام پیامبر اسلام در زمین محمد نامیده شده زیرا ستوده، پسندیده و محبوب همگان است. در آسمان‌ها احمد نامیده می‌شود چون ستوده‌تر، پسندیده‌تر و محبوب‌تر از زمین است و جلوه‌های جمال و کمال ایشان در آسمان بیشتر نمایان است. اهل آسمان بیشتر از اهل زمین عاشق ایشان هستند.

مقام ازل و ابد که برخی عارفان ادعا می‌کنند، صرفا ادعا و نقلیات غالیانه است و دلیلی بر تحقق آن نیست. تنها وجود مقدس معصومان (ع) حقیقت اسماء حسنای الهی هستند و تمام حقایق آفرینش در جان ایشان قرار دارد. درخواست علم به اسماء الله از خداوند متعال جایز است.

علم به قضا و قدر به معنای علم به تقدیرات و احکام الهی است که خداوند به خواص اولیا و مؤمنین عنایت می‌کند. این علم شامل آگاهی از چگونگی تغییرات و احکام الهی است و به درک عمیق‌تر مشیت و اراده الهی کمک می‌کند.

وسوسه شدن حضرت آدم توسط شیطان و فریب خوردن و خروج از بهشت، قبل از دوران نبوت و رسالت ایشان اتفاق افتاده است. بنابراین، این واقعه با مقام عصمت آن حضرت منافاتی ندارد، زیرا عصمت مربوط به دوران پس از بعثت است.

فرمان سجده بر آدم به ملائکه و ابلیس صادر شد و ابلیس از فرمان سرپیچی کرد و هبوط یافت. هرچند فرزنددار شدن شیطان ربطی به فرمان سجده ندارد، اما فرزندان او نیز که از نسل او هستند، در حکم تابع او بوده و در برابر فرمان الهی سرکشی می‌کنند و این موضوع در آیه ۵۰ سوره کهف نیز اشاره شده است.

سخن مولا علی (ع) مبنی بر اینکه «کارها چنان رام تقدیر است که چاره اندیشی به مرگ می‌انجامد»، به این معناست که امور تحت اراده و تقدیر الهی قرار دارند و گاهی تدبیر و چاره‌اندیشی برای گریز از سرنوشت، خود منجر به تحقق همان سرنوشت می‌شود. هیچ امری بدون تقدیر الهی رخ نمی‌دهد و ارادهٔ الهی بر همه چیز غالب است.

روایات و آیات قرآن، از جمله سخنان امام صادق (ع) و هشام بن حکم، بر این نکته تأکید دارند که اسماء و صفات الهی، غیر از ذات او هستند. این روایات بیان می‌کنند که هر کدام از اسماء و صفات به تنهایی معبودی نیستند، بلکه دلالت بر ذات واحد الهی دارند و پرستش اسم بدون معنی، شرک است.

تفاوت میان «تاب علیک» و «تبت إلیک» در این است که اولی به معنای توجه و رجوع خاص خداوند به بنده برای بازگشت اوست، و دومی به معنای بازگشت خود بنده به سوی خدا. هر دو عبارت در قرآن برای تشویق به توبه و بازگشت به سوی خداوند به کار رفته‌اند و نشان‌دهندهٔ رحمت و مهربانی الهی هستند.

تصور ما از خدا، اگر به معنای احاطهٔ کامل ذهن بر ذات او باشد، محدود و مخلوق ذهن است و نمی‌تواند حاکم یا جهت‌دهندهٔ حقیقی باشد. نهایت معرفت انسان، احاطه بر اسماء حسنای الهی است که تازه به مبدأ شناخت ذات حق رسیده است.

بر اساس آیه ۳۴ سوره بقره، هنگامی که خداوند به فرشتگان دستور سجده بر آدم را داد، همه جز ابلیس سجده کردند. ابلیس به دلیل تکبر و نافرمانی از کافران شد.