کلام و عقاید

تعبیر "انا الحق" حتی در معنای مجازی نیز اشکال دارد، زیرا "الحق" از اسماء حسنای الهی است و اختصاص به خداوند دارد. انتساب این اسم به خود، الحاد و کفر است. تعمیم آن به اسم "الله" نیز غلو و کفرگویی است. مخلوق باید عبدالحق باشد نه اینکه خود را حق بداند و کمال او در تواضع است.

مقام تفویض امر به سوی الله و قطع ارادهٔ شخصی، عالی‌ترین جایگاه سالک است. اگر «فناء فی الله» به معنای جذب کامل و غافل شدن از اغیار در نظر گرفته شود، نه نابودی فیزیکی یا روحی در ذات خدا، این اصطلاح عرفا درست است. اهل بیت (ع) مجوز چنین تعابیری را داده‌اند، زیرا هیچ فعلی بدون اذن و ارادهٔ الهی رخ نمی‌دهد.

روح القدس، که ملازم پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار (ع) بوده و در عصر حاضر همراه امام زمان (عج) است، مختص این بزرگواران است. تنها انسان‌های مؤمن و باتقوا، تحت شرایط و اوقات خاص، می‌توانند از فیض روح القدس بهره‌مند شوند، اما این روح ملازم آنها نخواهد بود.

هستی بخش فراتر از هستی است و هیچ ند و ضدی ندارد. اگر هستی ضدی داشت، مشمول ذات الله نمی‌شد. اطلاق هستی برای ذات حق از روی ناچاری و برای امتناع از تشبیه و تعطیل صورت می‌گیرد.

خداوند در قرآن امر فرموده او را با نام‌های نیکویش بخوانیم. رسول خدا (ص) نیز با جمع کردن علی، فاطمه، حسن و حسین (ع) برای ابتهال (دعای لعنت بر معاندان)، نشان می‌دهد که می‌توان با این حضرات خدا را خواند و این جایگاه آنان را به عنوان اسماء حسنای الهی اثبات می‌کند.

تفکر حضرات معصومین (ع) فراتر از درک ماست و به خواست خدا بستگی دارد. علم الهی نامحدود است و خداوند می‌تواند علومی را مخفی نگه دارد، حتی از اولیای خود. حضرات در مسیر بسوی علوم الهی در سیر و سلوک هستند و در محدودهٔ علوم مکشوفه و نامکشوف، ارادهٔ مطلق از آن خداست.

با توجه به اینکه شناخت ذات الهی ممکن نیست، معرفت به خداوند از طریق آیات او حاصل می‌شود. انبیا و سایر معرف‌های الهی، که خودشان آیات الهی هستند، مانند خورشید و اقمارش، راهنما و راهبر برای شناخت دیگر آیات و معارف الهی محسوب می‌شوند و برخی از آن‌ها کلید گشایش معارف‌اند.

انبیا سفیران الهی و کتب آسمانی، راهنمایان مستقیم، سریع و راحت به سوی اهداف عالی بندگی الهی هستند. عالم دنیا محل کسب معرفت و رشد است و انبیا با ابلاغ پیام‌های رحمانی، انسان‌ها را در مسیر صراط مستقیم به سوی خداوند هدایت می‌کنند، هرچند خداوند بی‌واسطه نیز بر بندگانش محیط است.

خداوند همه انسان‌ها را از یک نفس واحد آفریده است، همانطور که در آیه ۱۸۹ سوره اعراف آمده. پیامبر اکرم (ص) نیز مانند سایر انسان‌ها از این نفس واحد خلق شده‌اند و در عالم هستی امتیاز ویژه‌ای نسبت به دیگران نداشتند. ایشان با حفظ و ارتقای نفس خود به مقام اشرف مخلوقات رسیدند و نفس پاک ایشان الگویی برای تربیت و پرورش نفوس است.

عقل زمانی حجت است که به معنای حقیقی آن باشد، نه هر شعوری. عقل محبوب‌ترین آفریده خداست و هدایت‌گر فکر و مکارم اخلاقی است. اطاعت از امام، عین اطاعت از خداست و سرپیچی عقل از آن، خلاف مرام عقل است؛ زیرا عقل به قدرت الهی یقین دارد و هیچ امر الهی را محال نمی‌شمارد.

ایمان اولیه به اسلام از طریق دل و فطرت حاصل می‌شود و منحصر به پذیرش قرآن نیست. کسانی که اعجاز قرآن را درک نمی‌کنند یا آن را قبول ندارند، می‌توانند با انطباق باورهای فطری و بدیهی خود با دستورات اسلام، به حقانیت آن پی ببرند.

معرفت الهی محدود به عالم دنیا نیست، بلکه قبل از آن نیز وجود داشته و بعد از آن نیز ادامه خواهد داشت. عقل، چراغ جان است و علم بیکران الهی بر گستردگی معرفت گواهی می‌دهد. آیاتی از قرآن نیز به شناخت افراد در عالم برزخ و قیامت اشاره دارند.

خداوند مخلوقات را بدون نیاز به هیچ علتی آفریده است؛ زیرا قدرت او بی‌نیاز از هر علتی است. اگرچه برخی مخلوقات را علت مخلوقات دیگر قرار داده، اما این علل نیز در هستی و دوام خود به خداوند وابسته هستند و او رابط میان علت و معلول است. این سلسله علل و معلولات نیز بدون علت با او در ارتباطند.

بر اساس مشهور احادیث، علت خلقت افلاک و خلایق حضرت محمد (ص) معرفی شده‌اند. ایشان به منزله شجره‌ای هستند که میوه‌های خلقت را رسانده است. عالم هستی تجلی علم الهی است و نور محمدی (ص) اصول حسن المحاسن و مقام خلیفه الهی است، اما حوزه خلقت در ابعاد دیگر محدود به خلیفه الهی نیست.

خداوند بر تمام علت‌ها و معلول‌ها احاطه دارد و حافظ وجود آن‌هاست. او علت‌بخش است و خود معلل هر علت و معلولی است و نیازی به علت ندارد. هر مخلوقی می‌تواند در سلسلهٔ آفرینش، معلولی باشد که خود علت چیز دیگری نیست.

در عالم، هر چیزی علتی دارد، اما این علت‌ها همگی نیازمند خدا هستند که علت‌بخش آن‌هاست. خدا خود علت ندارد و می‌تواند مخلوقات را با علت یا بدون علت بیافریند. او علت بی‌مثل و مانند است و هر علتی به او وابسته است.

معرفت الهی، صنعتی از صنایع الهی است که بندگان در آن نقشی ندارند و تنها وظیفه آن‌ها تنظیم جسم و جان و دل خود در مسیر راه اندازی این سامانه است. انسان رهرو راه معرفت است و با قرار گرفتن در صراط مستقیم و تهذیب نفس، به این معرفت دست می‌یابد. این معرفت، مطابقت دادن اخبار بیرونی با علوم باطنی است.

خداوند حکیم، هر مخلوقی را به قوانین مربوط به خود آگاه نموده است، هرچند برخی آن‌ها را به فراموشی می‌سپارند. مخلوقات به تمام قوانین مایحتاج خود دسترسی دارند و بخشی از قوانین حاکم بر هستی از طریق تجربه و مشاهده به دست می‌آید. اگر خداوند اراده تغییر نظام خود را داشته باشد و اطلاع از آن برای بندگان لازم باشد، حتما آن‌ها را مطلع خواهد کرد.

اراده الهی بر این قرار گرفته که خلایق از طریق حضرات معصومین (ع) به او راه یابند. حضرات معصومین (ع) در حکم مغز و حافظه عالم هستی هستند و بدون ارتباط با آن‌ها، انسان‌ها شعور و هستی خویش را از دست می‌دهند، همان‌طور که انسان بدون مغز از دیگر مخلوقات پست‌تر است. این اراده الهی است، هرچند خداوند قادر است بدون واسطه نیز بندگانش را آگاه کند.

شناخت ذات الهی محال است، اما میزان آگاهی ما به ناشناخته بودن ذات، به شناخت آفریده‌های او بستگی دارد. هرچه بیشتر آیات الهی را بشناسیم، بر علممان افزوده می‌شود و در مقابل، بر وسعت جهلمان نسبت به ذات حق افزوده می‌گردد. علم به جهل خود، علم والایی است و اشراف بر جهل، نشان از رفعت علمی دارد.