اخلاق و عرفان

حدیث «لاتکن حلوا فتبلع و لا مرا فترمی» به شیوه تعامل با اهل دنیا اشاره دارد. منظور این است که انسان نباید آنقدر شیرین و خوش‌برخورد باشد که دیگران از او سوءاستفاده کنند و او را «بخورند»، و همچنین نباید آنقدر تلخ و تندخو باشد که او را طرد کنند و از خود برانند. این حدیث بر لزوم داشتن تعادل در معاشرت تأکید دارد.

برای اینکه صلوات ما قلبی شود، کافیست مقام شهادت پیامبر (ص) و ائمه (ع) را درک کنیم و بدانیم که آنها بر کلام و اعمال ما اشراف دارند. وقتی آنها را حاضر و رودرروی خود بدانیم، صلوات ما خودبه‌خود قلبی می‌شود.

برای تشویق فردی که نماز نمی‌خواند، باید با او صحبت کرد و او را به خواندن نماز نصیحت نمود. باید خوبی‌های نماز را برایش شرح داد و آن را مانند دیدار با خدا دانست. اگر او نماز می‌خوانده و ما ندیده‌ایم، باید از قضاوت خود عذرخواهی کنیم.

فنای مخلوق در ذات حق امکان‌پذیر نیست، زیرا ذات حق بی‌نظیر و بی‌همتاست و هیچ موجودی در برابر آن قابل قیاس نیست. بقای ذات حق فراتر از بقاست و اگر قرار بر فنای مخلوقی باشد، فنای آن در اسماء حسنای الهی خواهد بود، نه در ذات حق.

امام علی (ع) در خطبه‌ای عشق را نقد کرده‌اند، اما مراد از «شیئا» در این کلام، «شیئا من الدنیا» یعنی عشق به دنیا است. عشق دنیوی چشم انسان را کور و قلب او را بیمار می‌کند، شهوات عقل را از کار می‌اندازد و نفس را شیفتهٔ دنیا می‌سازد، به طوری که انسان بندهٔ دنیا و اهل آن می‌شود.

هدف غایی تمرینات کندو، رسیدن به کنه حقایق است، اما سالک در مسیر خود از مناظر عظیم و لطیف آن بهره‌مند می‌شود. کافیست که مجاهد راه حقیقت باشیم، زیرا خداوند فرموده است: «و کسانی که در راه ما مجاهده کنند، آنان را به راه‌های خویش هدایت می‌کنیم.

اگر عمل خیری که شخص دوست داشته پنهان بماند، به دلایلی آشکار شود و خود او در این آشکار شدن دخالتی نداشته باشد، از اجر اولیهٔ آن کاسته نخواهد شد. خداوند در قرآن کریم وعده داده است که پاداش کسانی را که عمل نیک انجام داده‌اند، ضایع نمی‌کند.

هرگونه افراط و تعدی در عزاداری، سیر در جاده ضلالت است و ائمه (ع) الگوی ما در این زمینه هستند. اعمالی شبیه برهنگی در سینه‌زنی آقایان، نوعی مبارزه با زیبایی‌ها و اهداف عزاداری محسوب می‌شود که می‌تواند از روی جهل یا عمد رخ دهد. امام صادق (ع) فرموده‌اند که شیعیان باید زینت اهل بیت (ع) باشند، نه مایهٔ ننگ آنان.

شهادت، درجه‌ای است که با نیت خالصانه و قربانی کردن عزیزترین گوهر وجود، یعنی جان، در راه محبوب حاصل می‌شود. شهادت روحانی می‌تواند مقدم بر شهادت جسمانی باشد و تنها جان مقبول درگاه حق، فیض شهادت را نصیب می‌برد. این توفیق با پرورش در دامن قرآن و عترت و زیر پرچم حق و حقیقت به دست می‌آید.

غضب الهی به معنای تغییر حالت در خداوند نیست، بلکه به غضب اولیاء خالص خدا اشاره دارد. درنگ امام علی (ع) در کشتن عبد ود، برای حفظ اخلاص و جلوگیری از غضب شخصی بوده است. همانطور که امام دشمن بیرونی را شکست داد، دشمن درونی یعنی غضب را نیز بر خود مسلط نکرد و آن را مغلوب ساخت.

مشورت با زنانی که به کمال عقل آزموده شده‌اند اشکالی ندارد، اما مشورت با دیگر زنان به دلیل ناقص بودن رأی و سست بودن تصمیمشان توصیه نمی‌شود. این موضوع در امور حکومتی و خانوادگی نیز صادق است و دلیل آن، ضعف در تصمیم‌گیری و تأثیرپذیری از احساسات است.

برای رفع شک و ترس از نارضایتی امام زمان (عج) حتی پس از انجام کاری با خلوص نیت، باید به رحمت و محبت خداوند پناه برد و با آیات کریمه، تیزی و تلخی وسوسه‌های شیطانی را خنثی کرد.

فراموش کردن برخی خواب‌ها یا دیدن آن‌ها به صورت نیمه‌کاره می‌تواند دلایل متعددی داشته باشد، از جمله ضعف حافظه، مشغله‌های ذهنی زیاد، نامناسب بودن زمان خواب، مصلحت الهی یا حتی تصرفات دیگر.

ذکر الهی حدی ندارد و هرچه بیشتر گفته شود باز هم باید ادامه یابد. این ذکر دارای صور مختلفی مانند ذکر مکتوب، لفظی، قلبی و عملی است که در نهایت به ذکر وجودی می‌رسد. انسان کامل، که تمام ابعاد بندگی را بروز داده، ذکر اکمل الهی محسوب می‌شود و مانند چراغی نور الهی را انعکاس می‌دهد.

سخن «نباید از خدا ترسید و خدا فقط مظهر عشق است» مصداق ایمنی از مکر خداست که از بزرگترین گناهان پس از شرک شمرده می‌شود. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «من از همه شما بیمناکترم به خدا» و خداوند در قرآن می‌فرماید: «از میان بندگان خدا، تنها دانشمندان از او می‌ترسند».

اطاعت از همسر در امور مشروع واجب است، اما اگر زنی تشخیص دهد که اطاعت از شوهر باعث خروج او از شریعت، کندی در انجام واجبات یا لطمه به عبودیتش می‌شود، می‌تواند به موانع همسرش اعتراض کند.

عبارت «علی ممسوس فی ذات الله» به این معناست که حضرت علی (ع) در راه خدا و در مسیر رضایت او، چنان غرق شده که گویی با ذات الهی آمیخته شده است. این تعبیر نشان‌دهندهٔ نهایت اخلاص، فداکاری و یگانگی ایشان با راه خداست. این حدیث در منابع شیعه مانند مناقب آل ابی طالب آمده است.

مکاشفات، کشف و شهود، و طی الارض می‌توانند از جانب شیطان باشند، همانطور که خواب‌های رحمانی و شیطانی داریم. شیاطین با تصرف در قوه باصره، می‌توانند امور خارق‌العاده‌ای را به انسان بنمایانند. راه تشخیص حق از باطل، سنجش با قرآن و عترت است. ترک اعمال ظاهری، راهی برای رسیدن به مقامات بالاتر نیست و می‌تواند فریب شیطان باشد.

عدالت مطرح شده در آیه «فان خفتم الا تعدلوا فواحده» به حقوقی اشاره دارد که زن نسبت به مرد دارد و شامل تمام حقوق می‌شود. اگرچه یافتن مردانی که این عدالت را رعایت کنند ممکن است، اما این افراد بسیار کمیاب هستند. این آیه به طور خاص به عدالت در محبت اشاره ندارد، بلکه به رعایت حقوق در تمام زمینه‌ها می‌پردازد.

کلمهٔ «عارف» واژه‌ای درخشان و ارزشمند است و احتمال اینکه این لفظ توسط کسانی که راهزن عرصهٔ عرفان هستند، مورد سرقت قرار گیرد، دور از انتظار نیست. این امر می‌تواند یکی از دلایل هم‌معنی تلقی شدن صوفی و عارف در ادبیات و کتب علمی باشد.