اخلاق و عرفان

ابلیس پیش از نافرمانی از سجده، خدا را به راستی عبادت می‌کرد و لقب عزازیل را داشت، اما حسد در باطن او وجود داشت که با فرمان سجده آشکار شد و عبادتش را تباه کرد. این نشان می‌دهد که نافرمانی از سجده، اولین گناه او نبود و سابقهٔ گناه در او وجود داشت.

لغو تدریجی برده‌داری به نفع بردگان بود تا از آوارگی و فلاکت جلوگیری شود و با تثبیت مالی و اجتماعی، هویت انسانی آن‌ها بازگردد. اسلام با ظرافت به درمان این درد اجتماعی پرداخت و با قوانینی چون ازدواج، هویت انسانی بردگان را بازگرداند.

خداوند به اندازهٔ ظرفیت هر کس مصیبت را نازل می‌کند و توان تحمل آن را می‌دهد. بی‌تابی در مصیبت، حکایت از عدول از بندگی خدا دارد و باعث حبط عمل می‌شود. دنیا محل آزمایش است و خداوند کسی را بیش از توانش تکلیف نمی‌کند.

حدیثی منسوب به امیرالمؤمنین (ع) می‌فرماید: اگر کسی را بیش از قدرش (لیاقتش) بالا بردی، پس انتظار داشته باش تا به اندازه‌ای که بالایش بردی، پایین ات بکشد (خوار و ذلیلت کند). این روایت بر لزوم شناخت قدر افراد و بها دادن متناسب با ظرفیت آن‌ها تأکید دارد.

مقام فناء فی الله به معنای فانی شدن در ذات حق نیست، زیرا ذات حق ظرف هیچ چیزی واقع نمی‌شود و مقایسه مخلوق با خالق کفر است. فنا در اسماء حسنای الهی ممکن است، اما ذات حق حتی با اسماء حسنایش نیز قابل مقایسه نیست و هیچ شبیه و نظیری ندارد.

حدیثی از امام صادق (ع) در مصباح الشریعه، اعراب قلب را به چهار قسم رفع، فتح، خفض و وقف تقسیم می‌کند. رفع قلب در ذکر خدا، فتح در رضا از خدا، خفض در اشتغال به غیر خدا و وقف در غفلت از خداست. این حالات با علائمی چون موافقت، شوق، توکل، صدق، یقین، عجب، ریا، حرص، زوال حلاوت طاعت و عدم مرارت معصیت همراه است.

اشاره به روضه ترکی در شرح حال عرفا، به مهارت شاعران ترک در استفاده از کلمات برای بازتاب سوز و گداز دل اشاره دارد، نه به زبان ترکی. زبان، لباس مراد دل آدمی است و هرچه خیاط ماهرتر باشد، لباس برازنده‌تر می‌گردد. زبان ترکی در مقطعی در این امر پیشتاز بوده است.

حفظ حجاب و حاجب بین زن و مرد دلیلی بر محرومیت زن از دانش‌اندوزی نیست. ایجاد فضای مناسب و شان زنان برای تحصیل امری محال نیست؛ برخی کشورها که اعتقادی به عفت و اخلاق ندارند، دانشگاه و بیمارستان مخصوص زنان دارند. مسلمانان در این زمینه کم‌کار و مقصرند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم دروغ را نمی‌پسندند. منظور حدیث این است که اگر گفتن سخن راست باعث تشدید فتنه و کدورت شود، باید از آن پرهیز کرد. استفاده از دروغ برای اصلاح میان افراد مانند بهره‌گیری از سم مهلک برای مداواست و نیازمند تخصص، نیت شفاف و پرهیز از دروغ صریح و استفاده از توریه (کنایه و رمزگویی) است.

مقام امن الهی جایگاهی است که فرد در آن هم خود آرامش و امنیت دارد و هم پناه دیگران می‌شود؛ این مقام برای مومنان در قیامت و برای معصومین در دنیا و آخرت است. این افراد در حکم قلعهٔ امنیت و کعبهٔ امن الهی هستند.

فعال شدن جنود عقل، دوری از کسالت و بدخلقی، پناه بردن به خدا و مناجات، و بهره‌گیری از گلستان قرآن و عترت راهکارهای رفع کم‌حوصلگی و بداخلاقی هستند. امتحانات دنیوی فرصتی برای دوری گزیدن از این صفات ناپسند است و دعای هشتم صحیفه سجادیه نمونه‌ای زیبا برای استعاذه از کسالت و سوء خلق است.

لعن خدا به معنای اعلام دوستت ندارم است که باعث طرد و دوری از رحمت الهی می‌شود. در مورد افراد بی‌حجاب، اگر از مؤمنان باشند باید برایشان طلب هدایت کرد و اگر از کافران باشند می‌توان آن‌ها را لعن نمود. بی‌حجابی اگر ناشی از انکار باطنی باشد کفر است، اما اگر با وجود پذیرش دستور الهی به آن عمل نشود، ایمان باطنی دارد ولی عامل نیست و کیفر خواهد شد.

جهل و جهالت مانند تاریک و تاریک شدن هستند؛ جهل را می‌توان اسم و جهالت را مصدر یا صفتی برای جهل در نظر گرفت. جاهل آگاه به زشتی عمل خود، مانند شیطان است و به عمد گناه می‌کند. جاهل ناآگاه، مانند کسی است که کور است و ناخواسته خطا می‌کند. هر دو گروه اگر خواهان توبه باشند، خداوند می‌پذیرد.

برای ریشه‌کن کردن حسد در کودک ۵ ساله، او را با آیات شفابخش قرآن مانند سوره فلق و آیت‌الکرسی و مناجات‌هایی چون دعای هشتم صحیفه سجادیه در معرض امواج شفابخش قرار دهید. با نصیحت و موعظه، او را به دوست داشتن دیگران تشویق کنید و در صورت نشان دادن محبت به رقبا، او را تشویق نمایید و از اعمال تحریک‌کننده حسادت پرهیز کنید.

برای تحکیم ایمان هنگام مواجهه با عقاید مختلف و شبهات، باید از همراهی شیاطین انسی و جنی و نفس پرهیز کرد. اعتماد به خدا، مداومت بر قرآن و نماز شب، و زنده نگه داشتن یاد خدا در دل، به بازگشت آرامش و تقویت ایمان کمک می‌کند.

خوف و رجا دو بال پرواز عارف به سوی خدا هستند و همانند آب و نور برای رشد هر گیاه و جانداری، به طور همزمان مورد نیازند. این دو مفهوم، مانند ترکیب هیدروژن و اکسیژن که آب حیات‌بخش را می‌سازد، در کنار هم معنا پیدا می‌کنند.

تفاوت در ظهور صفات جمالیه و جلالیه خداوند در پیامبران و ائمه به رتبه و درجات آن‌ها ربطی ندارد و نمی‌توان غفلت جناب یحیی از جمال الهی را اتهام زد. رسول خدا (ص) و اهل بیت او، به دلیل علم بیشترشان، در خوف الهی از دیگران پیشی گرفته‌اند.

خوف واقعی در مبحث خوف و رجا، ترسی است که از علم و معرفت حاصل می‌شود و ناشی از عشق و ترس از فراق است، نه ترس از عذاب الهی. خوف، فرع علم است و موجب فرار از گناه می‌گردد، در حالی که رجاء، فرع یقین بوده و به طلب کردن منجر می‌شود. مؤمن همواره بین ترس از گذشته و آینده قرار دارد و حیات قلب با مرگ نفس حاصل می‌آید.

انزوای شیعیان به معنای دوری از اهل دنیاست، نه اهل ایمان. مؤمنان با جامعه برای امر به معروف و نهی از منکر در ارتباطند، اما در غفلت‌هایشان شراکت نمی‌ورزند. ارتباط آنها با جامعه برای ارشاد است، نه برای شراکت در گناه و دنیازدگی.

شیعه واقعی با ورع و تلاش در اعمال صالحه شناخته می‌شود، نه صرف ادعا. شیعیان واقعی با عبادت، زهد، سخاوت و مواسات با برادران دینی مشخص می‌شوند. ادعای ایمان بدون آزمایش و سختی‌ها پذیرفته نیست.