اخلاق و عرفان

فتوحات مکیه با آدرس‌هایی که قرآن و عترت برای سیر و سلوک ترسیم کرده‌اند، هم‌خوانی ندارد. راه مستقیم سلوک، معرفت امام است که در دعای «اهدنا الصراط المستقیم» به آن اشاره شده و مصداق آن امیرالمؤمنین (ع) است. باید از کشتی قرآن و عترت سوار شد و قدم در جای پای مولا گذاشت.

دعای «اللهم انزع عنی ربقه النفاق و ثبتنی علی الایمان» به معنای باز کردن حلقه نفاق از گردن و استوار ماندن بر ایمان کامل است. این دعا هنگام ورود به حمام و کندن لباس خوانده می‌شود. نفاق مانند لباس کهنه و آلوده است که با زدودن آن از روح، انسان به پاکی روحی سوق می‌یابد. تا زمانی که ایمان به صد در صد خلوص نرسد، غبارهایی از نفاق در جان باقی می‌ماند که دفع آن‌ها مانند حجامت روحی است.

تواضع واقعی در برابر پروردگار متعال است و در برابر بندگان خدا به معنای احترام عملی و نادیده گرفتن اشتباهاتشان با نیکی است، نه انفعال و ذلت. اگر بروز تواضع باعث کبر دیگران شود، باید تواضع قلبی حفظ و در بروز آن سیاست به خرج داد. در برابر کفار باید با عزت رفتار کرد.

حدیثی مبنی بر تأکید دود کردن اسپند برای دفع چشم زخم یافت نشده است. اما با توجه به خواص دارویی این گیاه و ارتباط آن با فرشتگان در برخی روایات، کاربرد آن خالی از بهره نخواهد بود. بوی خوش، نشان ملکوت اعلاست و ملکوتی کردن فضا می‌تواند عامل دفع بسیاری از بلاها و گرفتاری‌ها باشد. ریشه اسپند نشاط‌آور و شاخه آن درمان ۷۲ درد است.

برای دفع و پیشگیری از چشم زخم و نظر بد، می‌توان سوره حمد، توحید، ناس، فلق و آیت‌الکرسی را نوشته و همراه داشت. تکرار ذکر «ما شاء الله لا قوه إلا بالله العلی العظیم» و قرائت آیه «و إن یکاد الذین کفروا لیزلقونک بأبصارهم...» نیز مؤثر است. دعاهایی مانند «اللهم یا ذا السلطان العظیم...» و رقیه «بسم الله العظیم الشأن...» نیز برای این منظور وارد شده است.

تلطیف روح با اصلاح قلب و داشتن نیت صادقانه برای خدا حاصل می‌شود. نیت خالص، نفس و هوی را مقهور می‌کند و باعث آسایش دیگران از شر ما می‌شود. سلامت دل، آثار نیک از جمله تلطیف روح را ظاهر می‌کند و نیت مؤمن بهتر از عمل اوست.

کلام مولا علی (ع) «مردم دشمن می‌دارند آنچه را که نادانند» به دشمنی جاهلان با مکارم اشاره دارد. جهل مانع تشخیص حق از باطل و خوبی از بدی می‌شود و منجر به دشمنی با حقایق، دنیاپرستی و دوری از اهل بیت (ع) می‌گردد.

شب‌زنده‌داری خلوت عاشقان با خداست، زمان سکوت و ارتباط بی‌مزاحمت با خالق، دارای اسرار و برکات فراوان و موجب رسیدن به مقام محمود است. نماز شب برترین نماز پس از نماز واجب شمرده شده و موجب رضایت پروردگار، دوستی فرشتگان و نور معرفت است.

مکارم اخلاق که جنود عقل و پرتوهای آن هستند، توسط پیامبر اکرم (ص) آغاز شد و توسط حضرات معصومین (ع) به کمال رسید. اخلاق حسنه را می‌توان گل‌های این جنود یا تجلی مکارم دانست که هدف آن تزیین بندگان خداست.

توکل به معنای زدودن کامل شرک از دل و پذیرش خداوند به عنوان سرپرست و وکیل مطلق است. این مرتبه از یقین، باعث می‌شود انسان هیچ ترس و واهمه‌ای در پیشبرد امور نداشته باشد، زیرا می‌داند که قدرت اول و آخر، معبود و حاکم حقیقی اوست و هر امری با اراده او میسر می‌شود.

در روزهای پایانی عمر، اولویت با ادای واجبات فوت شده و سپس انجام احسن آنهاست. باید با حالت توبه و انابه، تطهیر مال و دل، تنظیم وصیت‌نامه، و توسل به معصومین (ع) خود را آماده سفر آخرت کرد و تسلیم کامل خدا بود.

صراط مستقیم، امن‌ترین و کوتاه‌ترین راه به سوی دیدار الهی است که به زبان ساده، همان پیروی از قرآن و عترت (اهل بیت علیهم السلام) می‌باشد. حرکت در این جاده با محبت و تبعیت از فرامین آنها، ما را به رضوان الهی می‌رساند و از راه‌های انحرافی مصون می‌دارد.

برای انجام عبادات صحیح و خالص، باید بر اخلاص عمل، ادای واجبات و مستحبات، و پرهیز از ریا و خودنمایی تمرکز کرد. حضرت صادق (ع) فرمودند که پایه بندگی، انجام وظایف دینی است و بهترین عبادت، عبادتی است که امن، خالص و دائم باشد. مسلمانان گذشته به فرایض اهمیت بیشتری می‌دادند تا فضائل، زیرا جسد بدون روح قوامی ندارد.

برای پیروزی بر افکار و نفس اماره، باید آن را تربیت کرده و کنترل نمود، زیرا نفس سرکش مانند مار و عقرب است. یاد خدا، ذکر معاد، توجه به موعظات و پرهیز از دنیا از راه‌های کنترل نفس اماره است.

تبری باید خالصانه و محض رضای خدا انجام شود و نباید ابزاری برای کینه‌افزایی یا تخریب اتحاد باشد. تبری ناشیانه ارزش خود را از دست می‌دهد و ممکن است باعث انحراف یا تثبیت ضلالت مخالفان شود. تولی و تبری باید تابع سیره نبوی و علوی باشد.

هر صفت کریهی سمی کشنده است و میزان تأثیر آن به میزان پلیدی و تبعیت فرد از نفس و شیطان بستگی دارد. بدحجابی، کم‌اعتنایی به نماز، حسادت و بدزبانی نیز مانند خوردن طعام از بخیل و لئیم، ثمرات ناخوشایند دارند و طعام را زهرآلود کرده و میهمان را به سم خود آلوده می‌کنند.

اشتیاق ناگهانی به عبادت، زمانی رخ می‌دهد که انسان نسیم دعوت سبحانی را درک کند. این حالت، نشانه‌ای از کشف حجاب و تحول در بندگی خداست و فرصتی طلایی برای رسیدن به مقام قرب الهی محسوب می‌شود. در چنین مواقعی، باید دل را به خدا سپرد و به آنچه رضای اوست، همت گماشت.

عیدی معرفتی در آستانه عید فطر، دعایی است که در آن از خداوند طلب می‌کنیم که به بندگی‌اش مفتخر شویم، هر شب را لیله القدر قرار دهد، لباس رمضانیت را از وجودمان باز نگیرد، عطش محبتش را بیفزاید و به صف بندگان راستینش بپیوندیم. همچنین درخواست می‌شود که به ذات الهی وابسته شویم و این وابستگی تشدید گردد.

شخص لئیم کسی است که نه خود می‌خورد و نه به دیگری می‌بخشد. این تعریف از روایتی از پیامبر (ص) نقل شده است. خصوصیات باطنی لئیم شامل قساوت قلب، بی‌انصافی و بی‌مروتی، میل به خیانت، بدی در برابر نیکی، حرص، بی‌عاری و بی‌حیایی است.

نشانه‌های پذیرش دعاها و اتصالات معنوی در شب قدر، شامل حرارت و شیرینی بندگی خدا، میل بیشتر به انجام اعمال نیک، شدیدتر شدن تنفر از گناهان، نرمی قلب، رغبت به خلوت با خالق، کم‌رنگ شدن لذات دنیوی و افزایش معرفت و خشوع است.