حدیث و روایات

حدیثی از امام صادق (ع) در مصباح الشریعه، اعراب قلب را به چهار قسم رفع، فتح، خفض و وقف تقسیم می‌کند. رفع قلب در ذکر خدا، فتح در رضا از خدا، خفض در اشتغال به غیر خدا و وقف در غفلت از خداست. این حالات با علائمی چون موافقت، شوق، توکل، صدق، یقین، عجب، ریا، حرص، زوال حلاوت طاعت و عدم مرارت معصیت همراه است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم دروغ را نمی‌پسندند. منظور حدیث این است که اگر گفتن سخن راست باعث تشدید فتنه و کدورت شود، باید از آن پرهیز کرد. استفاده از دروغ برای اصلاح میان افراد مانند بهره‌گیری از سم مهلک برای مداواست و نیازمند تخصص، نیت شفاف و پرهیز از دروغ صریح و استفاده از توریه (کنایه و رمزگویی) است.

حدیثی که در آن خداوند به حضرت موسی می‌گوید اگر فرعون به من استغاثه می‌کرد او را نجات می‌دادم، با آیات قرآن در تضاد است و احتمال مجعول بودن آن وجود دارد. توبه فرعون در زمان غرق شدن پذیرفته نشد زیرا زمان توبه سپری شده بود و ایمانش در آن لحظه حقیقی نبود.

حدیث قدسی «من طلبنی وجدنی و من وجدنی عرفنی و من عرفنی احبنی و من احبنی عشقنی و من عشقنی عشقه و من عشقه قتله و من قتله فعلی دیته و من علی دیته فانا دیته» وجود خارجی ندارد و جعلی است. این حدیث در منابع معتبر دینی یافت نمی‌شود و اعتبار سندی ندارد.

حدیث «قلة العیال أحد الیسارین» به معنای کم بودن زن و فرزند نیست، بلکه در مقام بیان مسئولیت حساس و سنگین عیالواری است. تلاش در جهت مدیریت و تامین مایحتاج خانواده عبادت عظیمی محسوب می‌شود و هر کسی که تعداد نفرات خانواده‌اش زیادتر باشد، وظیفه‌اش شاق‌تر می‌گردد.

سند حدیث «العلم خزائن و مفاتیحه السؤال» در تحف العقول به صورت مرسل بیان شده، اما در منابع دیگر مانند خصال سند آن ذکر شده است. عبارت «والمحب لهم» احتمالا به معنای «المجیب لهم» یعنی شخص پاسخگو است، زیرا در روایتی دیگر آمده که چهار نفر اجر می‌برند: سائل، معلم، مستمع و مجیب له.

انزوای شیعیان به معنای دوری از اهل دنیاست، نه اهل ایمان. مؤمنان با جامعه برای امر به معروف و نهی از منکر در ارتباطند، اما در غفلت‌هایشان شراکت نمی‌ورزند. ارتباط آنها با جامعه برای ارشاد است، نه برای شراکت در گناه و دنیازدگی.

شیعه واقعی با ورع و تلاش در اعمال صالحه شناخته می‌شود، نه صرف ادعا. شیعیان واقعی با عبادت، زهد، سخاوت و مواسات با برادران دینی مشخص می‌شوند. ادعای ایمان بدون آزمایش و سختی‌ها پذیرفته نیست.

موعظه از شرایط امر به معروف نیست، بلکه راهبرد آن با توجه به پذیرش مخاطب تغییر می‌کند. قرآن خود موعظه برای همه است، اما هدایت‌پذیری تنها برای پرهیزگاران است. زمانی که حجت تمام شود و اثر موعظه معکوس باشد، راهبرد امر به معروف تغییر می‌کند.

مدارا با خوارج در نهج‌البلاغه به معنای تبرئه آنها نیست، بلکه اشاره به گمراهی آشکارشان دارد. حضرت علی (ع) خوارج را به شیطان و نفس اماره نسبت می‌دهد که آنها را به آرزوها فریفتند و به سمت باطل کشاندند. منظور حضرت، کسانی است که حق را جستجو کرده و اشتباه کرده‌اند، نه کسانی که باطل را یافته‌اند.

بر اساس آیه ۳۸ سوره انعام، می‌توان استنباط کرد که تمام موجودات، از جمله حیوانات، رستاخیز دارند و حساب و کتاب خواهند داشت. در انسان با ایمان پنج نوع روح وجود دارد و اگر ایمان از او رحلت کند، روحش حیوانی می‌شود. بنابراین، می‌توان پیش‌بینی کرد که روح حیوانات با ارواح این‌گونه افراد در یک طبقه در برزخ قرار می‌گیرند.

مراد از اهل مشرق و مغرب در این حدیث، مؤمنان و منتظران حضرت نیستند، بلکه افرادی از شرق و غرب عالم هستند که شناخت صحیحی از اسلام ندارند. وقتی مشاهده می‌کنند فردی ندای اسلام سر داده، گروه‌هایی چون امویان، عباسیان، وهابیان و داعشیان در ذهنشان تداعی می‌شود و دچار ترس و اضطراب می‌گردند. اما بارقهٔ لطف الهی دل‌ها را خواهد ربود و وجه تمایز حضرت با مدعیان دروغین آشکار خواهد شد.

این حدیث به قیام‌هایی اشاره دارد که با داعیهٔ برافراشتن پرچم خلیفهٔ الهی، پیش از قیام حضرت قائم (عج) صورت می‌گیرد. قیام بدون اذن امام معصوم، سبب مصیبت و بلا و افزایش رنج اهل بیت و شیعیان می‌شود. سخن امام حسین (ع) در مورد لزوم قیام در برابر ستمگران، در شرایطی که خود ایشان نیز به دلیل همین قیام دچار مصیبت شدند، مؤید این مطلب است.

احادیثی که می‌گویند جنگیدن همراه غیر امام معصوم حرام است، شامل جهاد ابتدایی می‌شود، نه جهاد دفاعی. جهاد دفاعی هیچ محدودیتی ندارد و در هر عصر و زمان و شرایطی، مانند نماز، واجب است؛ چه در محضر امام حاضر باشیم و چه در زمان غیبت او. عقل سلیم و آیات و روایات زیادی بر این امر تاکید دارند.

عقل به عنوان اولین مخلوق خدا، محبوب‌ترین خلق او و رئیس مکارم اخلاق است. در روایات، عقل به دو نوع عقل طبیعی و عقل تجربی تقسیم شده که هر دو به منفعت می‌انجامند. عقل کامل، عقل دین‌دار است که بر طبع بد غلبه می‌کند و انسان را به شناخت خیر و شر و انتخاب خیر اقل شرین رهنمون می‌سازد.

حدیثی از پیامبر (ص) نقل شده که زن را به استخوان کج تشبیه می‌کند: اگر او را به همان حال رها کنی، از او بهره خواهی برد و اگر تلاش کنی کژی او را برطرف کنی، او را درهم خواهی شکست. زیبایی زن در انحنای خلقت اوست و نباید انحنای طبیعی را با کجی اخلاقی اشتباه گرفت. زیبایی چشم و اندام انسان نیز در انحنای خاص آن‌هاست.

روایتی که در مورد تجسم عقل به صورت امام حسن علیه‌السلام مطرح شده، در منابعی چون فرائد السمطین جوینی یافت می‌شود. اما در بررسی دقیق‌تر، به نظر می‌رسد که به جای «عقل»، واژه «فضل» صحیح باشد، به این معنا که اگر فضل به صورت انسانی تجسم یابد، امام حسن علیه‌السلام خواهد بود.

سهو لسانی از رسول خدا با آیات قرآن و صدیق او رد شده است. در حوزه عملی نیز حضرات معصومین (علیهم السلام) خطایی از آنها رخ نمی‌دهد و کسی که سهوی در او رخ دهد شایسته اطاعت نیست. آیه تطهیر نیز هر رجسی را از جان مبارک حضرات مبرا می‌داند و سهو جایی در قامت شریفشان ندارد.

حدیثی از امام صادق (ع) و امام رضا (ع) نقل شده که خداوند «نطاق» را از زبرجد سبزی آفریده که آسمان از سبزی آن است. نطاق به معنای حجاب است و پشت آن هفتاد هزار عالم با تعداد بیش از جن و انس وجود دارد که همگی به محبت اهل بیت (ع) معتقدند و دشمنانشان را لعنت می‌کنند.

حدیث «لن تهلک امة انأ فی اولها و عیسی فی آخرها و المهدی فی وسطها» از نظر سندی متصل نبوده و مرفوع است و تطبیق آن با مستندات دشوار است. با این حال، مسلم است که حضرت مهدی (ع) امام زمان حضرت عیسی (ع) بوده و ایشان از یاوران و تحت بیعت آن حضرت هستند.