اخلاق و عرفان

برای اینکه زیبایی و ارزش والای دین الهی در جامعه دیده شود و گرایش به دین در افراد با گرایش‌های مختلف افزایش یابد، باید به دستورالعمل‌های خطبه متقین و نامه ۳۱ نهج‌البلاغه عمل کرد. این متون حاوی راهکارهای ارزشمندی برای هر عصر و زمانه هستند.

سوء ظن در این دعا، همانند ضعف یقین، مربوط به امر بندگی الهی است و نباید بر بنده چیره شود، زیرا جای هیچ گونه آشتی میان او و دوستش را باقی نمی‌گذارد. این بدگمانی، مانع صلح و صفا میان انسان و خداوند می‌شود.

دین الهی به مثابه درختی است که ریشهٔ آن یقین است و خود یقین، جلوه‌ای از نور ویژهٔ الهی است. این نور در مراحل مختلف بندگی، تجلی خاص خود را دارد و باعث شادمانی می‌شود. یقین در هر مرحله از اسلام، ایمان و تقوا، مقامات ویژه‌ای دارد.

تسویل و تزئین شیطانی در مداحی‌ها و تواشیح زمانی رخ می‌دهد که زیبایی‌های ظاهری مانند ردیف، قافیه، بیان لطیف و لحن هیجانی، مانع توجه به معنای اصلی شده و شنونده را به سمت اغماض یا تفاسیر نادرست سوق دهد.

امت محمدی (ص) به معنای اجتماعی منظم، پیوسته و با اهداف مشخص است که این نظم در زنبور عسل نیز وجود دارد. اجتماع قلوب مومنین تحت ولایت و محبت پیامبر (ص) باعث تشکیل امت واقعی محمدی (ص) می‌شود.

افروزش روغن بدون رسیدن آتش به آن، نشان‌دهنده جمع شدن نور، آب و حرارت است که هر قانونی را چه طبیعی و چه فراتر از آن را تحت‌الشعاع خویش قرار داده و تبدیل به قانون هر پدیده می‌گردد. این پدیده در مورد امامان معصوم (ع) مصداق دارد که نور ساطع، آب حیات‌بخش و آتش هدایت‌گر هستند.

شناخت نفس، مهم‌ترین معرفت است که دروازهٔ محبت، عبادت و قرب الهی محسوب می‌شود. کسی که خود را بشناسد، دیگران را بهتر درک می‌کند و جایگاه و عظمت وجودی خود را به عنوان آیه‌ای از خداوند می‌یابد. این معرفت، نردبان صعود به شناخت آیات دیگر و سلوک در مسیر الهی است.

خداوند متعال برای هر انسانی استعداد رسیدن به مراحل والا را عنایت فرموده است. کافیست در مسیر هدف با نقشه ترسیمی رحمانی و با توشه و زاد و سوخت حضرت کبریایی، وجود عظیم انسان که دارای قابلیت‌های فوق ارض و سمائی است، راه اندازی شده و از تعطیلی خارج شود تا از موهبت‌های الهی بهره‌مند گردد.

مومن اگر مبتلا به زن‌پرستی شود، از خلعت ایمان خلع و به لباس کفر ملبس می‌شود؛ یعنی دیگر مومن نخواهد بود. زن‌پرستی زمانی معنا می‌یابد که مرد زن را به جای اله خود بگیرد، در طاعت زن به معصیت خدا مبتلا شود، یا در کسب خشنودی زن خشم خدا را موجب شود. محبت و احترام شرعی و اخلاق حسنه مرد در رابطه با زن از مصادیق زیبای قوامیت مرد محسوب می‌شود، اما تکریم مضاعف زن زمانی نامطلوب است که مانع واجبات شود.

ظاهر شدن آثار نعمت‌های الهی در پوشاک، خوراک، قرآن و عترت، نشانهٔ شکرگزاری و موجب رونق بندگی و افزایش ایمان است. استفاده از بهترین لباس برای نماز و آراستگی خانه، از مصادیق این حدیث است که نشان می‌دهد خداوند دوست دارد اثر نعمت‌هایش در بندگان دیده شود.

تحلیل ابیات حافظ نیازمند ملاحظات خاص است؛ ادبیات او مستقل بوده و نباید با تأویل‌های ناصحیح به دنبال تطهیر شخصیت او بود. این بیت نیز توجیهات رایج ایرادات اساسی دارد و با متن همخوانی ندارد؛ سه ماه روزه‌داری نمی‌تواند تقیدات را برای ماه‌های دیگر افزایش دهد.

کسی که خود ادب الهی را نیاموخته، در تربیت خود و دیگران ناتوان است و این کار آثار سوئی خواهد داشت. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «خدا مرا ادب نمود و من مؤمنان را ادب می‌کنم». هر کس با ادب الهی اصلاح نشود، در تادیب جانش اصلاح نپذیرد.

برای رهبری صیانت نفس و پرهیز از افراط و تفریط، لازم است نظام جان در تعادل کامل باشد و تحت حاکمیت عقل و مکارم اخلاق قرار گیرد. جاده ثقلین و ستون عدل در ایمان، که بر فهم، علم، حکمت و حلم استوار است، ضامن این تعادل و مانع انحراف از صراط مستقیم بندگی است.

بر اساس احادیث صحیح، بوسیدن دست تنها برای رسول خدا (ص) و کسانی که مقصود از آن‌ها ایشان باشد، جایز است. بوسیدن دست دیگران مانند نماز خواندن برای اوست. بوسیدن مادر بر لب‌ها، خواهر بر گونه‌ها و امام بین دیدگان است.

مدیریت گرایشات باطنی از طریق اختیار و انتخاب، استخاره از درگاه الهی، و دعا بر اساس صحیفه سجادیه میسر است. دعای علمی و عملی، راه روشن تنویر گرایشات را سبب می‌شود و به ما کمک می‌کند تا مطیع ارادهٔ الهی باشیم و آنچه را او دوست دارد، اختیار کنیم.

رها شدن از نفس اماره نیازمند اقتدار عقل بر نفس است؛ مانند پدری که بر فرزندش امارت دارد. با تامین خوراک نفس لوامه و مطمئنه، مهار کردن محبت دنیا، و تبعیت از عقل با تجهیز جنود عقل، می‌توان نفس اماره را رام کرد و با پناه بردن به خدا، از شر آن در امان ماند.

تنفر واقعی از گناه با دفع و عدم گرایش همراه است؛ اگر ترس و دلهره از گناه وجود دارد، نشانهٔ تنفر واقعی نیست و ممکن است ناشی از وسواس یا گرایشات باطنی باشد. مدیریت معرفت نسبت به ماهیت گناه، همراه با توکل به خدا و استعاذه، می‌تواند این مشکل را حل کند و دوری از گناه را شیرین سازد.

عروج روح به عوالم بالاتر مانند جبروت و لاهوت به رشد بال و پر روحانی و لاهوتی انسان بستگی دارد. هرچه انسان در بندگی خالص‌تر باشد و از مکتب ثقلین پیروی کند، پروازش ارتقا می‌یابد. سازمان روحی پیچیده است و سلامتی جان، پرواز تمام قوا را رقم می‌زند؛ جسم نیز توانایی پرواز به ملکوت اعلی را دارد، همانطور که پیامبر (ص) به معراج رفتند. طی الارض نیز به معنای طی طریق در ابعاد مخفی است.

عقل را می‌توان صورت و هویت روحانی محمدی دانست که منجر به معرفت نفس و در نتیجه شناخت پروردگار می‌شود. با تقویت این معرفت، انسان به جایگاهی می‌رسد که می‌تواند ادعا کند «أنا محمد و محمد أنا»، یعنی بخشی از ماهیت نور محمدی گردد.

اینکه برای حل مشکل دیگران بدون انتظار کادو دعا کنید، کار بسیار خوبی است و خدا را شاد می‌کند. اما اگر کسی به خاطر دعای شما هدیه‌ای آورد، قبول کردن آن نیز باعث شادی خدا می‌شود و اشکالی ندارد.