اخلاق و عرفان

برای تشخیص درجه ایمانی خود، به ابزارهایی چون احساس خوشی و لذت از اعمال پنهانی، بی‌تابی برای خلوت و مناجات با پروردگار، انس روحانی با آیات الهی (قرآنی، عترتی، آفاقی و انفسی) و احساس تغییر و تحول درونی توجه کنید. برترین درجه ایمان آن است که انسان نه از آشکار شدن اعمال نیک پنهانی‌اش باکی داشته باشد و نه از عقوبت آن بترسد.

عبارت «فان العارف من یری الحق فی کل شی بل یراه کل شی» که از برخی عرفا نقل شده، با مضامین ثقلین مطابقت ندارد. گوینده این عبارت، خداوند را تا حد مخلوقات پایین آورده و به او عدمیت، تجزیه‌پذیری و امکان احاطه شدن نسبت داده است. خداوند خالق هر چیزی است و هیچ شبه و ضد و ندی ندارد.

دستورالعمل جامع استخاره شامل مراحل نیت، توبه و استغفار، مراقبت در رفتار و گفتار، مداومت بر ذکر و اعمال صالح، قرائت قرآن و تفکر در آن، رفت و آمد به مساجد و دیدار با اهل تقوا، مواظبت بر نماز و روزه، و در نهایت استفاده از روش‌های استخاره در صورت عدم روشن شدن دل است. همچنین توصیه می‌شود از کتاب «دانشگاه استخاره» استفاده شود.

تبلیغ و تشویق برای حجاب در جامعه بسیار ضعیف است و در مقابل، تبلیغات علیه حجاب بیشتر است. امام زمان (عج) با ظهور خود، تمام منابع ترویج فساد و بی‌حجابی را نابود کرده و با نورانیت و صلابت امر به معروف و نهی از منکر، جان‌ها را به سوی تقوا و حجاب سوق خواهند داد. فعال شدن منابع کرامت و عزت، باعث جلوه‌گری هر امر مقدسی می‌شود.

کمک به افراد مستحق باید به گونه‌ای باشد که آبروی آن‌ها حفظ شود. تذکر دادن به فردی که با صدای بلند فقرا را معرفی می‌کند و باعث خجالت آن‌ها می‌شود، کار درستی است و نشان‌دهنده درک بالای شماست. کمک مخفیانه و بدون جلب توجه، بهترین روش است.

تکبر بر متکبر، خود عین تواضع است، اما این به معنای تواضع بی‌حد نیست. تواضع باید متناسب با شرایط و در برابر افراد شایسته باشد؛ در غیر این صورت، ممکن است باعث تشدید کبر یا ظلم به خود شود. مدیریت تواضع نیازمند علم و تخصص است و نباید در برابر افراد ناشایست یا کسانی که از تواضع سوءاستفاده می‌کنند، صورت گیرد.

بخشش باید متناسب با شرایط، احوال، نوع افراد، اهداف و نیات باشد. همیشه جواب آزار، بخشش نیست و باید با تأمل و تعقل صورت گیرد. بخشش بی‌مورد، اسراف و ظلم به خود و دیگران است؛ بخشنده باید مانند طبیب، مرض ظالم را معاینه کند و اگر بخشش باعث تثبیت ظلم شود، صحیح نیست.

وحدت وجود و توصیفات آن می‌تواند سالک را در مسیر عرفانی دچار مشکل کند، زیرا عقاید صحیح زیربنای بندگی است. ذات پروردگار برتر از وصف «وجود» است و باید «لیس کمثله وجود» را لحاظ کرد، زیرا نفی وحدت هر وجود با ذات حق است.

مقام تفویض امر به سوی الله و قطع ارادهٔ شخصی، عالی‌ترین جایگاه سالک است. اگر «فناء فی الله» به معنای جذب کامل و غافل شدن از اغیار در نظر گرفته شود، نه نابودی فیزیکی یا روحی در ذات خدا، این اصطلاح عرفا درست است. اهل بیت (ع) مجوز چنین تعابیری را داده‌اند، زیرا هیچ فعلی بدون اذن و ارادهٔ الهی رخ نمی‌دهد.

عدم تمرکز در نماز و عبادات، برخلاف مشکلات تمرکز در امور دیگر که ممکن است ریشهٔ جسمی داشته باشد، به وسوسه‌های نفسانی و شیطانی برمی‌گردد. درمان این وضعیت با خالی کردن دل از اغیار و هیاهوهایشان، تقویت ذکر و یاد الهی، توجه به مرگ و لقاء الله، و استمداد از خداوند میسر می‌شود.

عبارت «علی ممسوس فی ذات الله» به این معناست که امام علی (ع) در راه رضا و خاطر خدا مجذوب شده و عین رضا و راه خداست. این عبارت در متون روایی شیعه آمده و به معنای مجنون شدن یا مسخ شدن نیست، بلکه بیانگر نهایت مرتبهٔ بندگی و سلوک الی الله است. ذات در اینجا به معنای راه و صراط و خاطر و رضا به کار رفته است.

خارج شدن کنترل فکر و ذهن از دست، نشان حضور و وسوسهٔ شیطان است و بهترین دارو برای کنترل آن، ذکر و یاد الهی با دل تقوایی است. هنگامی که ذکر و یاد الهی در نهاد آدمی کم‌رنگ شود، فرصت برای نفوذ شیطان و هوای نفس فراهم می‌گردد. دلبستگی‌های دنیوی و آرزوهای آن، زمینهٔ مناسبی برای هجوم اوهام است و خلوت نمودن دل از این‌ها، به سلامتی فکر و اندیشه کمک می‌کند.

حفظ عفت، چه در ظاهر و چه در باطن، در زمان نبود امکان نکاح با استعانت از حق تعالی و تحت رهبری عقل ممکن است. عفت از سربازان عقل است و با انصراف از آن و افتادن به دام نیروی شهوت، انسان به گناه گرفتار می‌شود. قرائت قرآن، توجه به آیات بشارت و انذار، شرکت در مجالس وعظ و دیدار اهل تقوا به مصونیت از گناه کمک می‌کند.

در برخورد با فرد خاطی، پس از داوری عادلانه، اگر کاستن امتیازات نتیجه نداد، باید به فضل و کرم الهی رفتار کرد. بخشش بهترین و ماندگارترین تنبیه است و نباید شتاب‌زده و به رای شخصی اقدام به تنبیه نمود. کشف زیباترین عکس‌العمل، خشنودی خداوند را به دنبال دارد.

احترام به والدین به معنای قهر و قطع رحم به خاطر بی‌احترامی دیگران نیست؛ بلکه باید با امر به معروف و نهی از منکر، طرف خاطی را متنبه کرد. در اطاعت از دستور والدین، اگر خلاف شرع نباشد باید اطاعت کرد، اما اگر باب میل نبود با گفتگوی مشفقانه می‌توان انصراف از دستور را تشویق نمود و در صورت عدم امکان اطاعت، با محبت جبران کرد.

برای تشخیص انحراف اعتقادی، لازم است داوری و قضاوت شخصی را کنار گذاشت، عقاید را مستقل از افراد و پیروانشان بررسی کرد، به روان پژوهی و علت‌یابی رسوخ عقاید پرداخت و از منبع حق که حقیقت را می‌داند، استمداد جست. همچنین باید عقاید را فهرست کرده، بازنگری نمود و در صورت تشکیک، آن‌ها را جدا کرد.

شفاعت حضرات معصومین (ع) شامل کسانی می‌شود که محبتشان به اهل بیت (ع) خالصانه و راستین باشد. محبت خالصانه مانند دارو اثر می‌کند و زمینه هدایت را می‌گشاید. نور و ظلمت در یک جا جمع نمی‌شوند و هر کس با امام و عشق خود محشور خواهد شد، لذا محبت ناخالص پذیرفتنی نیست.

روایت امام کاظم (ع) نهایت مواسات، ایثار و محبت میان مؤمنان را بیان می‌کند؛ جایی که مؤمن، دارایی برادرش را از آن خود می‌پندارد و در هنگام تنگدستی، بدون اعتراض او تصرف می‌کند. این سطح از ارتباط، مؤمنان را چون یک جان واحد می‌سازد.

در روابط میان مؤمنان، قهر بیش از سه روز جایز نیست و هر دو طرف، چه ظالم و چه مظلوم، مستحق بیزاری و لعنت می‌شوند. اگر ظالم برای آشتی پیش‌قدم نشد، وظیفهٔ مظلوم است که با گفتن «من ظالم بودم» به آشتی اقدام کند تا قهر شکسته شود و مودت میانشان افزایش یابد.

در مقابل تعرض به ناموس، باید تا حد توان از عرض خود و دیگران دفاع کرد، چه با توان جسمی و چه با داد و فریاد و هر عکس‌العمل دیگر. رجوع به حاکم شرع در هر وضعیتی لازم است. امر به معروف و نهی از منکر مراتب داشته و از دل و زبان و دست و توان تا اقدام جهادی بالا می‌رود و به هیچ وجه ساقط نمی‌شود.