اخلاق و عرفان

شناخت شیطان از انسان ناقص بود و قضاوتش با کبر و غرور آمیخته بود. او با قیاس اشتباه خود از آتش و گل، مرتکب خطای بزرگی شد و به همین دلیل مهلت یافت تا آزمایش الهی کامل شود. این قیاس جاهلانه، اولین خطای شیطان بود که منجر به رانده شدنش از درگاه الهی شد.

من هر انسان، هویت واقعی و متمایز اوست که با تجلی علم الهی به وجود می‌آید و از اولین معلومات او محسوب می‌شود. این هویت خام، با اختیار خود فرد و تأثیرپذیری از متعلقات وجودش، نوع و نحوهٔ تحولاتش را رقم می‌زند و به همین دلیل نزدیک‌ترین به علم الهی است.

عزت نفس یعنی شایستگی و یگانگی در بندگی خدا. مبارزه با «من» غرور با تواضع و درک اینکه همه مخلوقات خدا هستند، صورت می‌گیرد. این درک باعث می‌شود نه خود را برتر بدانیم و نه تحقیر کنیم، زیرا هر انسانی بندهٔ خداست و وجودش با این انتساب عزیز است.

من»ی که به علم می‌رساند، حقیقت صلب آدمی است که شامل جسم، روح، عقل و ملکوت می‌شود و ابزار شناخت الهی است. این «من» با «من» غرور و خودبینی که هوای نفس است، تفاوت دارد و نباید با آن اشتباه گرفته شود. مبارزه با «من» غرور، نیازمند مدیریت عقل و درک بندگی خداست.

بالاترین نعمتی که انسان باید خدا را به خاطر آن حمد کند، انتخاب شدن به بندگی اوست. حمد، تجلی خالقیت و جمال الهی از جان مخلوق است و نشان‌دهندهٔ شوریدگی در برابر عظمت، شوکت، کبریایی، عزت و جلال اوست.

ایمان، عفت، حیا و کرامت نفسانی زن، هرگونه مزاحمت را سلب می‌کند. خداوند از مؤمنان دفاع می‌کند و زن مؤمن تحت حمایت ابدی اوست. زن مؤمنه با طیبات هم‌نشین است و خبیثان راهی به سوی او ندارند. این حمایت شامل مؤمنان واقعی است، نه مدعیان ایمان.

برای تبدیل حال گذرا به مقام، اولین و مهمترین راهکار پرهیز از گناه است. همچنین باید زیر آسمان ثقلین (قرآن و عترت) نور، آب و خوراک دریافت نمود تا دانه وجود ریشه اندازد، شاخ و برگ دهد و به ثمر بنشیند. این فرایند نیازمند استقامت بر طریقه هدایت است.

ایمان را تنها بخاطر ایجاب مصلحت و به تقیه و توریه باید کتمان نمود. برابر حسد حاسدان، تنها باید به خداوند پناه برد. ظهور ایمان عامل حیات عالم نفس و آفاق است و بروز آن صفابخش و دافع بلاست؛ اگر مخفی بماند، پای کفر از حدودش به در می‌رود.

تعبیر «گناه سرد و نیکوکاری گرم است» یک ذوق شخصی است. گناه را می‌توان به سردی، گرمی، خشکی یا تری تعبیر کرد، زیرا گناه انحراف از راه مستقیم و طی طریق افراط و تفریط است. راه نیکوکاری معتدل است، اما راه گناه یا می‌سوزاند و به خاکستر تبدیل می‌کند یا منجمد و نابود می‌سازد.

شیطان از اغوای مخلصین اظهار عجز می‌کند، اما بر مؤمنان متوکل تسلط ندارد به این معنا که قادر نیست بر دین آنها تسلط یابد، هرچند ممکن است بر جسم آنها غلبه نموده یا آنها را اغوا نماید. تسلط شیطان تنها بر کسانی است که او را دوست می‌دارند و به خدا شرک می‌ورزند.

دعای امام سجاد (ع) در صحیفهٔ سجادیه شامل حال کسانی نمی‌شود که نسبت به گناه و معصیت خود خوشحال بوده و هیچ‌گونه ندامت و پشیمانی ندارند. بنابراین، بخشش در تمام موارد صحیح نیست و باید با توجه به حال فرد گناهکار صورت گیرد.

برای رسیدن به مقام مخلصین که شیطان قدرت نفوذ در آن را ندارد، باید وجود خود را از هرگونه آلودگی پاک کرد. این امر شدنی است زیرا هدف بعثت پیامبر (ص) و ائمه (ع) رساندن انسان‌ها به این مقام است. الگوپذیری از سیرهٔ رسول خدا (ص) و تمسک به قرآن و عترت، راه رسیدن به این جایگاه والاست.

حکم نهایی درباره ایمان یا کفر افراد و درجه پلیدی آن‌ها، تنها در پایان عمرشان مشخص می‌شود. برائت از زشتی‌ها و افراد پلید وظیفه هر مؤمنی است، اما صدور حکم نهایی در حیطه وظایف او نیست و تنها خداوند علیم از نتیجه کار آگاه است. بنابراین، در طول زندگی فرد، نباید تا زمان مرگ او نسبت به پلیدی‌هایش واکنشی نشان نداد.

کثرت گناه و معاصی، طغیان شهوت، چشم‌چرانی، موسیقی مبتذل، عدم رعایت حدود شرعی در برخورد با نامحرم، شراب‌خواری و خوردن غذای حرام، عواملی هستند که باعث زوال غیرت در مردان می‌شوند. طبق روایات، خداوند پرنده‌ای به نام قفندر می‌فرستد که در نهایت روح ایمان را از فرد بی‌غیرت می‌گیرد و او را دیوث می‌نامند.

برای تحقق خواب خوب و در امان ماندن آن تا مرحلهٔ تحقق، توصیه می‌شود دعا کنید تا خداوند بشارت‌های رحمانی خود را امضا کند و بر ایمان و بندگی بیفزاید. هیچ امواج منفی نمی‌تواند این بشارت‌ها را خنثی کند مگر اینکه خود شخص باعث عدم امضای آن‌ها شود. همچنین، طلب رضایت به قضای الهی در تحقق آنچه گمان دارید، مهم است.

در صورت آگاهی از بروز بلا در خواب و یقین به درستی آن، راهکارهای دفع آن شامل دو رکعت نماز، دعا برای دفع بلا، صدقه، خواندن دعای «أعوذ بما عاذت به ملائکه الله المقربون و أنبیاؤه المرسلون و عباده الصالحون من شر ما رأیت و من رؤیای»، سورهٔ حمد، ناس، فلق و توحید، و انداختن آب دهان به سمت چپ است.

برای رفع موانع و درست شدن کارها، محاسبه و مراقبه نفس، پایبندی به قرآن و عترت، توبه و استغفار، تقویت مکارم اخلاق، و مداومت بر نماز اول وقت و نوافل توصیه می‌شود. همچنین خواندن دعاهای ۷ و ۱۳ صحیفه سجادیه راهگشا است.

برای رفع قساوت و سنگدلی و صاف کردن قلب و روح، ختم جوشن کبیر، صحیفه سجادیه (دعای پانزدهم)، ختم قرآن، و خواندن اذکار «یا تواب»، «یا منیب»، «یا غفار»، «یا غافر»، «یا لطیف»، «یا مقلب القلوب»، «یا طبیب القلوب»، «یا منور القلوب»، «یا أنیس القلوب» توصیه می‌شود.

توبه و استغفار معصومین علیهم السلام شامل هیچ‌یک از مراتب توبهٔ عرفانی (مانند اضطراب سر، تلوین خطرات، یا اشتغال به غیر خدا) نیست؛ زیرا آنها خود نام زیبای «تواب» را دارند. توبه و استغفار آنها در واقع تزریق و تعلیم توبه، انابه و استغفار بر جان خلایق است تا راه را به بندگان بیاموزند.

مکاشفات رحمانی و مشاهدات مشکوک از اسرار پنهانی هر فرد است که نباید فاش شود، به ویژه نزد نااهلان. در صورت فاش شدن عمدی یا سهوی، باید به مقتضای حال رفتار کرد و اسرار باطنی را پاس داشت. تنها در صورت اثبات وثاقت شخص و ضرورت عرضهٔ مکاشفات، می‌توان آن‌ها را مطرح کرد.