اخلاق و عرفان

امر به معروف و نهی از منکر فریضه‌ای مؤکد است که با توجه به شرایط، واجب عینی یا کفایی تلقی می‌شود. شرط لازم آن، علم و معرفت به معروف و منکر است. این فریضه از سطح انبیاء و اولیاء تا علماء و صلحاء و مردم عادی گسترده است و هر کس در حد خود و با توجه به توانایی و آگاهی، مامور به انجام آن در چهارچوب مشخص است.

قطع رحم با فردی که عمدا موجب آزار و اذیت دیگران می‌شود، در صورتی که این رفتارها موجب آسیب روحی و روانی گردد، مقدم بر صله رحم است و مجاز می‌باشد. اما اگر صله رحم با چنین افرادی، موجب موعظه و نصیحت آن‌ها شده و آثار نرمی و توبه در آن‌ها مشهود باشد و همچنین تأثیر منفی بر صله‌کننده نداشته باشد، بلامانع است.

بازگو کردن ناراحتی از آزار و اذیت دیگران برای آرامش، اگر به قصد اصلاح و درمان باشد و شخص مورد نظر، مصلح و طبیب باشد، غیبت محسوب نمی‌شود. اما بهترین راه برای التیام درد ناشی از آزار دیگران، شکایت دل با خداوند متعال است. خلوت با معبود و بازگو کردن شکایات، طریق ارتباط نیکو با خداست.

معرفت الهی، صنعتی از صنایع الهی است که بندگان در آن نقشی ندارند و تنها وظیفه آن‌ها تنظیم جسم و جان و دل خود در مسیر راه اندازی این سامانه است. انسان رهرو راه معرفت است و با قرار گرفتن در صراط مستقیم و تهذیب نفس، به این معرفت دست می‌یابد. این معرفت، مطابقت دادن اخبار بیرونی با علوم باطنی است.

بهشت با زیارت حضرات معصومین بر زیارت‌کننده واجب نمی‌شود؛ بلکه قبولی اعمال و رسیدن به بهشت منوط به تقوا و پرهیزگاری است. خداوند تنها از اهل تقوا می‌پذیرد و گناه و تعدی، هر عمل نیکی را تباه می‌کند. بنابراین، زیارت عمل صالحی است که در صورت همراهی با تقوا، موجب قرب الهی می‌شود.

انجام کار خیر بدون ایمان، نیت خیر، اخلاص، یا همراه با منت و آزار، اجر الهی را ضایع می‌کند. همچنین کار مستحبی که واجب یا اولی را فدا کند، یا کار شخص مرتد، اجر ندارد و از جمله مواردی است که اجرشان افت می‌کند.

شرط گذاشتن برای دعا مبنی بر رعایت حجاب، کار بسیار زیبایی است. شما در واقع آن خانم را نصیحت کرده و به رعایت حجاب دعوت نمودید که باعث می‌شود خدا از او خوشش بیاید و دعایش را زودتر اجابت کند. این عمل، دعوت به نیکی است و وظیفهٔ شما دعا کردن به شرط رعایت حجاب بوده است.

دوستی با شیطان زمانی اتفاق می‌افتد که فرد کارهای بد را دوست داشته باشد و خود نیز به انجام آن‌ها بپردازد. هر کسی که از دستورات الهی سرپیچی کند و از آنچه خداوند نهی کرده دوری نکند، در واقع با شیطان دوستی کرده است.

سلام دادن، سنتی از پیامبر (ص) است که موجب دوری از کبر و غرور می‌شود. پرداخت جامع به موضوع سلام در این فضا دشوار است، اما به طور کلی سلام بر نامحرمان، اهل معاصی، منافقان و کفار با رعایت شرایط و احتیاطات لازم، به‌ویژه در مورد جوانان و در مواقعی که بیم سوء تفاهم می‌رود، جایز است. جواب سلام نیز با آهستگی و به دل می‌تواند ادا شود.

انسان در لحظاتی چون بیماری، اسارت، گم شدن، حوادث طبیعی مانند آتش‌سوزی و سیل، از دست دادن اموال و موقعیت‌های اجتماعی، فقر را به آنی در وجودش حس می‌کند. در مقابل، یافتن مال گمشده، رسیدن به ارث کلان، گنج‌یابی، هدیه، بالا رفتن اعتبار و مناصب، و رهایی از مشکلات، حس ثروت را در او زنده می‌کند.

عقل از نگاه قرآن و عترت جایگاهی والا و ممتاز دارد؛ عرفان و معرفت از فرزندان عقل محسوب می‌شوند. عقل پیشوا و قائد عشق است و بدون هدایت آن، عشق در مسیر تعالی به خالق یکتا اختصاص نمی‌یابد. عقل اصل و ریشه عبادت و بندگی خدا و شرط اساسی قبولی اعمال است.

معرفت نفس، راه و راز رسیدن به حقیقت و درمان هرگونه کبر و غرور است. با درک این حقیقت که هر مخلوقی در برابر خالق عزیز، ذلیل است و تنها با بندگی راستین خدا می‌توان به عزت رسید. تواضع، تاج بزرگی و راه رهایی از کبر و دستیابی به عزت و بزرگواری است.

هیچ فعلی از افعال هیچ مخلوقی، چه ریز و چه درشت، تحقق نمی‌یابد مگر به اذن الهی. در امور ایجادی خاص مانند خرق عادات و وقوع معجزات، خداوند اراده مخلوقاتش را در خواسته‌هایشان محقق می‌سازد، مانند حضرت عیسی (ع) که گل دست‌سازش به اذن الهی به پرنده تبدیل می‌شد. بندگی خالص خدا راه تحقق کرامات و معجزات است.

رازداری به معنای حفظ هر آنچه افشای آن موجب به خطر افتادن جان، مال، ناموس، برنامه‌ها یا آبرو شود. عامل افشای راز، ضعف ایمان، عدم صلابت دل و جان، و نداشتن درستی و راستی است. افشای راز در حوزه‌های مختلف، مشکلات گوناگونی ایجاد می‌کند.

خداوند متعال برتر از آن است که جسمیت یابد و محدود به فهم مخلوقات باشد. ناتوانی در تجسم خدا نشان از فطرت پاک خداشناسی است. بهترین راه ارتباط با او، راز و نیاز و درک حضور اوست که با او می‌بینیم، می‌شنویم و لذت می‌بریم.

شکل‌گیری مراقبه کامل نیازمند تطهیر و سلیم‌سازی قلب، انباشتن آن از علوم نافع، و تلاش مستمر برای غلبه بر نفس و شیطان با استفاده از راهکارهای قرآن و عترت است. پرهیز از کاهلی و سستی، و توجه به اسرار دعاها، به بهره‌مندی عالی از مراقبه کمک می‌کند.

مراقبه، همراه و همگام‌سازی تمام اعضا، جوارح و جوانح وجود، از قوای مادی تا ملکوتی و همچنین ذرات وجود و پیرامون در توجه و تمرکز، به‌ویژه در ذکر و یاد الهی است. این امر به معنای تجهیز و تمهید سامانهٔ وجود برای سیر به مقصد اعلای منظور وجود می‌باشد.

برای دستیابی به صبر جمیل باید به تقوای الهی و اهل بیت (ع) نزدیک شد، زیرا آنان صراط و وسیلهٔ تقوا هستند. صبر، سکان کشتی تقواست و اختیار عقل و تبعیت از آن، رمز مجهز شدن به صبر است. بی صبری نیز از جهل ناشی می‌شود و بخشیدن و نادیده گرفتن رفتار دیگران می‌تواند به افزایش صبر کمک کند.

مراد از زنجیر شدن شیاطین در ماه مبارک رمضان، تضعیف و محدود شدن قدرت و شدت عملیات آنهاست، نه حذف کاملشان از زندگی انسان. شیاطین سرکش شامل هر نوع شیطانی از جنی و انسی می‌شود. انسان در این ماه با سهولت بیشتری می‌تواند از شر شیطان در امان بماند.

امام حسن مجتبی (ع) مظهر صفت «حلیم» و چراغ صبر برای عالمیان بودند. صبر ایشان از نور علم و حکمت نشأت می‌گرفت و با برخورد جمیل و همراه با رأفت، حتی افراد نادان را متحول می‌ساخت و موجب پذیرش اسلام می‌شد. این صبر، صفتی بود که از جان مبارک ایشان بر جان خلایق سرازیر می‌شد.