اخلاق و عرفان

برای کنترل شکستن مکرر توبه و رسیدن به توبهٔ حقیقی، مراقبهٔ مرگ و یادآوری تدفین و حساب و کتاب قیامت توصیه می‌شود. همچنین، تفکر در آیات بهشت و جهنم، ارتباط با مجالس دینی، قطع ارتباط با دوستان اهل معصیت و استمداد از خداوند برای توفیق توبه، راهکارهای عملی هستند.

قلب پاک که از گناهان و مکروهات تطهیر شده، با ارتباط قوی با اهل بیت (ع) می‌تواند به طور مستقیم وثاقت حدیث را احراز کند و دیگر نیازی به تسلط بر علم رجال نخواهد بود. علم رجال صرفا ابزاری کمکی برای اطمینان از صحت صدور حدیث است.

ورع، عزمی روحانی برای حفظ دل و جان از هرگونه آلودگی، به‌ویژه فرار از گناه و میادین آن است. این مفهوم شامل مدیریت دل و جان، چشم‌پوشی از لغزش‌های مردم، ترک خطا در مقابل آنان، و برابر دانستن مدح و ذم است. همچنین، پیوستگی در محاسبه نفس، صدق در گفتار، صفای معامله، دوری از شبهات و موارد مشتبه، و ترک آنچه به کار نمی‌آید، از اصول ورع است.

مراقبه روزانه، تلاشی برای حفظ و کسب سلامتی روحانی و تقویت قوای نفسانی در مسیر بندگی خداست و بهداشت دل و جان را تضمین می‌کند. سکوت در جایی که لازم است، همراه با معرفت، می‌تواند در کنترل خشم و کبر تأثیرگذار باشد، اما تنها راه نیست. معرفت و تهذیب نفس برای کنترل رذایل ضروری است.

کلام حضرت در خطبه متقین بر غض بصر از محارم الهی تاکید دارد که مقدمه‌ای برای کوتاه کردن دید از مکروهات و مباحات است. چشم، دروازهٔ قلب است و خوراک آن را تامین می‌کند؛ همانطور که معده نباید از هر چیزی انباشته شود، دل نیز نباید از هر خوراک نامطلوبی پر شود. تصاویر زیادی که از طریق چشم به دل می‌رسد، باعث مشغولیت آن با لغویات و بیماری‌اش می‌شود، لذا برای آرامش دل و گشایش دید ملکوتی باید دید را از هر لغوی پوشاند.

کنترل نگاه به نامحرم فراتر از حس بینایی است؛ قلب سرچشمه خواهش‌هاست و چشم دروازه نفوذ شیطان. حفظ قلب با پوشاندن چشم و اطمینان به آگاهی خداوند ممکن است. چشم‌پوشی از محرمات، موجب مشاهده عظمت الهی و جلوگیری از خیال‌پردازی و گناه می‌شود.

وظیفه در برابر توهین به پیامبر و شعائر دینی، ابتدا دفاع و ارشاد افراد عاصی است. اگر امنیت جانی نباشد، باید ضمن برائت قلبی، تقیه کرد. همچنین اگر حضور مسلمانی باعث تحریک کافران شود، باید از آن محیط اجتناب نمود.

حدیث «أجملوا فی طلب الدنیا فإن کلا میسر لما خلق له» به معنای اعتدال در طلب دنیا و پرهیز از حرص است، زیرا هر کس به رزق مقسوم خود می‌رسد. زیاده‌روی در طلب دنیا، انسان را از تکالیف دیگر باز می‌دارد و ممکن است او را به سمت معصیت سوق دهد، در حالی که رزق اضافی با اطاعت محض الهی به دست می‌آید.

اشجار محبت شامل هر یک از آیات الهی، عزیزان آدمی مانند فرزندان، والدین، اهل و عیال و احباب، و بالاتر از همه محبت محمد و آل محمد (ص) می‌شود. این محبت‌ها ابزاری برای رسیدن به لقاء الله هستند و شجره نبوت از عالی‌ترین نمونه‌های آن است.

هدف متعالی از معرفت و اطاعت خدا، رسیدن به شایستگی‌های لازم برای لقاء الله و دیدار الهی است. خالق هستی از اطاعت بندگان بی‌نیاز است، اما اطاعت، بنیان‌های بندگی را در انسان استحکام می‌بخشد و او را برای دیدار محبوب ازلی آماده می‌سازد، همانطور که در قرآن بر انجام عمل صالح برای لقای پروردگار تأکید شده است.

برای تشخیص وسواس در مراقبه و محاسبهٔ روزانه، باید نسبت به نداهای درونی بی‌تفاوت بود. الهامات رحمانی بدون دخالت ما اثرگذارند و تمسک به قرآن و عترت راهنمای اصلی است؛ سخت‌گیری بی‌مورد نشانه‌ای از اشتباه در سلوک است.

اگر نیکی باعث گستاخی دیگران شود، با حفظ وظایف اصلی، محبت را مدیریت کنید. نیکی را خرج هر نااهلی نکنید، اما اگر نیکی از سر خلق و انسانیت است، آن را ادامه دهید حتی اگر عده‌ای تحمل روشنایی را نداشته باشند. فرد باید آمر به معروف و ناهی از منکر باشد و با موعظه به معرفت‌افزایی کمک کند.

اگر پرحرفی ناشی از عدم تحمل نظرات دیگران و برتر دانستن فکر خود باشد، می‌تواند از نشانه‌های کبر باشد. همچنین دخالت در امور بی‌ربط برای مطرح کردن خود نیز از نشانه‌های کبر به شمار می‌آید. در واقع، اگر قصد فرد از این رفتارها، خودنمایی و برتری‌جویی باشد، به کبر مربوط می‌شود.

اگر یکی از زوجین فاقد صلاحیت‌های لازم باشد، ثمرات عالیه ازدواج از ناحیه او به بار نخواهد رسید. ایمان یکی از طرفین امتیاز ویژه‌ای است که اگر طرف دیگر لیاقت بهره‌مندی از آن را نداشته باشد، هم کفران نعمت کرده و هم از موهبت عظیمی محروم گشته است. ازدواج مؤمن با غیر مؤمن مانند گلستانی است که مگسی در آن به پرواز درآید؛ دانه پاک در زمین پاک ثمر می‌دهد.

توبه نصوح در هر مرحله‌ای پذیرفته است، اما آثار خلوص توبه باید در اعمال و رفتار فرد منعکس شود. خداوند گناهان را به حسنات تبدیل می‌کند، اما توبه‌کار وظایفی دارد که باید انجام دهد. استغفار شش معنا دارد: پشیمانی، عزم بر ترک گناه، ادای حقوق مردم، ادای فرایض ضایع شده، آب کردن گوشت حرام روییده با اندوه، و چشاندن رنج عبادت.

فقاهت و اعلمیت تنها از طریق تلمذ در مجامع علمی به دست نمی‌آید، بلکه تهذیب نفس و کسب معرفت همراه با آن لازم است تا شهود باطنی و الهامات رحمانی حاصل شود. دل باید صیاد الهامات رحمانی باشد وگرنه ره به جایی نخواهد برد. تلمذ و کسب علم لازم است اما کافی نیست.

حدیث «از شیعیان ما قلم برداشته شده است» به تقیه شیعیان در دوران حکومت‌های باطل اشاره دارد. این تقیه باعث می‌شود که دیگران آن‌ها را تکفیر کنند، در حالی که خودشان کسی را تکفیر نمی‌کنند. اندوه و مصیبت‌های دنیوی یا حتی خواب‌های ناراحت‌کننده نیز کفاره گناهانشان محسوب می‌شود و باعث پاک شدن آن‌ها می‌گردد.

هر دو تقسیم‌بندی قلب که در احادیث ذکر شده، صحیح است. حدیث اول که شامل چهار نوع قلب (قلب با نفاق و ایمان، قلب منکوس، قلب مطبوع و قلب ازهر) است، کامل‌تر به نظر می‌رسد، زیرا قلب مطبوع را که دیگر امکان هدایت ندارد، در بر می‌گیرد. قلب ازهر، قلب مؤمن است که شکرگزار نعمت و صابر در بلاست.

امتحان الهی فرصتی برای ارتقاء درجات است و اگر بنده ای نتواند از آن سربلند بیرون آید، به معنای از دست دادن این امتیاز عظیم و انجام بزرگترین ناسپاسی و کفران نعمت است. این وضعیت جز خسارت چیزی در پی ندارد و مشمول آیه «و لا یزید الظالمین الا خسارا» می‌شود.

کسی که بداند عمرش رو به پایان است، باید در وهلهٔ اول وصیت کند و حقوق الناس و دیون شرعی را ادا نماید. سپس به محاسبهٔ نفس پرداخته و استغفار کند. همچنین نباید نماز، مناجات و قرائت قرآن را ترک کند و به مفاهیم صحیفه سجادیه و آیات مربوط به مرگ و قیامت توجه نماید. واگذاری امور به خدا و الگوبرداری از معصومین نیز توصیه شده است.