اخلاق و عرفان

انسان در حد توان خود مکلف است و اگر تمام تلاش خود را به کار گیرد اما علی‌رغم میل باطنی با شنیدن مطالب ناروا مواجه شود و امکان امر به معروف و نهی از منکر فراهم نباشد، گناهی بر او نیست. در این حالت می‌تواند ذهن خود را با ذکر و یاد خدا مشغول کند.

هر انسانی در برابر جهل خود مسئولیت صد در صدی دارد، زیرا امکان اختیار عقل و علم به او داده شده است. جهل زمانی معنا می‌یابد که نسبت به علم بی‌توجه باشیم و چراغ عقل خاموش نشود، مگر آنکه مرتکب عملی خلاف فطرت خویش شویم.

نشانه‌های تقرب الهی شامل شیرینی ذکر و یاد خدا، بی‌قراری برای مناجات، تشدید خوف و رجا، جاذبه شدید معنویات، تشنگی برای اعمال صالحه، نفرت شدید از معاصی، و حضور قلب در نماز است. تقوای الهی نیز از شاخصه‌های اصلی تقرب است.

راه رسیدن به رشد مداوم و عدم خسران، استقامت در دین مبین اسلام با اعتقاد کامل است. باید از آب و نور ثقلین (قرآن و عترت) جدا نشد، از وسوسه‌های شیاطین انسی و جنی و نفسانی غفلت نورزید و توبه، انابه و استغفار را برنامه همیشگی قرار داد.

برای رهایی از خواب‌های آشفته، مراقبت بر اعمال روزانه، محاسبه نفس قبل از خواب، توبه از گناهان، شکر نیکی‌ها و عبادات، مداومت بر اذکار و مناجات، و قرائت قرآن توصیه شده است. خواب باید با نیت عبرت و دوری از تمایلات نفسانی باشد و نباید مانع ادای فرائض دینی شود.

فنا در اسماء الله به معنای تبدیل شدن انسان از مرحلهٔ ذاکر بودن به ذکر اعظم خدا و از آیه بودن به آیت العظمای الهی است، به گونه‌ای که خود محض بینایی، شنوایی و علم شود. از نشانه‌های رسیدن به این مرتبه، سلمانی شدن و جبرئیلی شدن است.

حقوق والدین و حقوق همسر هر دو بر مرد واجب است و هیچ‌کدام جایگزین دیگری نیست. تقدم و تاخری در ادای حقوق بین آنها وجود ندارد، مگر در موقعیت‌های برابر که نیاز به رای مجتهد دارد. استقلال زندگی فرزند همیشه باعث عاق والدین نمی‌شود، مگر اینکه ضرورت داشته باشد و باعث بی‌سرپرستی یا لطمه به نیاز عاطفی والدین شود.

اگر شواهدی بر گمان شر کسی نداشته باشیم و از عدم فسادش اطمینان یابیم، اصل بر تصدیق گمان نیک اوست تا او برای اثبات گمانش تلاش کند. این تصدیق راه رفاقت را ایجاد می‌کند، اما به معنای تسلیم تمام امور و اسرار نیست و باید از خود و اسرارش پاسبانی نمود.

رسیدن به توحید محض در این جهان، تا جایی که خدا را بدون تصور درک کنیم، با تهذیب نفس و معرفت قرآنی و عترتی ممکن است. تفکیک ذات حق از آیات او و نظام کمال انتظام وجود آدمی، مانع تصور اشتباه خالق می‌شود. ائمه (ع) خود تندیس توحید هستند و به نهایت آن رسیده‌اند.

نماز شب و ذکر یونسیه، مانند سایر دعاها و اذکار منقول از اهل بیت (ع)، نیازی به اجازه استاد ندارند. ذکر یونسیه با نیت استغفار و تقرب به خدا، مانعی ندارد و کسی نمی‌تواند مانع یاد خدا شود.

به نظر می‌رسد نظرات ملاصدرا ریشه در اندیشه‌های صوفیه دارد و می‌توان گفت که این نظرات متاثر از صوفیان بوده و به نوعی به آن‌ها بازمی‌گردد. این ارتباط نشان‌دهنده پیوند میان فلسفه و عرفان در اندیشه ملاصدرا است.

برای مشکلات شرعی و مسائلی که در عوالم غیرمادی پیش می‌آید و در رساله‌های عملیه نیست، راهکار وجود دارد. دسترسی به احکام این عوالم، مانند علوم مادی، به صورت فطری و تعلیمی ممکن است و حتی دسترسی به حجت خدا در آن عوالم آسان‌تر است. با این حال، ممکن است خاطره این عوالم در گذر به دنیا فراموش شود.

ذکر خفی و ذکر فی نفسک، به معنای یاد کردن خداوند در دل است که فرشتگان آن را نمی‌شنوند و ثواب آن را جز خداوند کسی نمی‌داند. این روش با سلوک فرقه‌هایی مانند صوفیه متفاوت است و باید بر اساس احادیث اهل بیت (ع) انجام شود.

چشم بصیرت یا دیده دل، همان صدارت عقل بر قلب با روح ایمان است که لازمه درک معنویات و حقایق ملکوتی است. چاکراها نظریه‌ای از مکتب بودایی است که مردود دین اسلام بوده و هیچ نقشی در سلوک الی الله ندارد و مخالف حکمت الهی است.

زیارت امام حسین (ع) نیازمند لباس تقوا، دوری از ظلم و گناه، و رعایت حق الناس و دستورات الهی است. دل پاک و جان آراسته، جواز زیارت است و کسی که امام را بشناسد، با رعایت این موارد به مغفرت و رضوان الهی دست می‌یابد. زیارت باید مانند حج، با خوش‌رفتاری، کم‌گویی، ذکر خدا، پاکیزگی لباس و بدن، خشوع، نماز، صلوات، احترام به مال دیگران، فرو بستن چشم از حرام، مواسات با نیازمندان، و رعایت تقیه همراه باشد.

ولایتمداری تکالیف را تشدید می‌کند و هدایت با ایمان و تقوا جلوه می‌یابد. خروج از ظلمت به نور باید در همین دنیا صورت گیرد. کسانی که به پیشوایان ستمگر دوستی دارند، از نور اسلام به تاریکی کفر کشیده می‌شوند و اهل آتش خواهند بود. محبت اهل بیت بدون تقوا سودی ندارد.

عشق نوعی محبت با بروز و ظهور برجسته است. اما وقتی واژهٔ «خیر» در کنار «حبیب» قرار می‌گیرد، نشان می‌دهد که هر محبتی در مقایسه با محبت الهی، شر است. بنابراین، خیر حبیب به معنای محبت الهی است که بر هر محبتی برتری دارد.

دعایی مؤثر است که با تهذیب نفس، ترک گناه و انجام اعمال صالح همراه باشد؛ دعای بدون عمل، بی‌اثر است. برای دریافت ثواب انبیا، باید اهل ورع و تقوا بود و خلق و راه و رسم پیامبر را داشت. خداوند به اندازهٔ توانایی تکلیف می‌فرماید و بشر قادر به فتح قله‌های بندگی است.

همهٔ خلایق برای انجام کارهای نیک از توفیق اولیه الهی بهره‌مندند و اجابت این توفیق، موجب افاضهٔ توفیقات بعدی می‌شود. همت، همان نشر توفیق در بستر عمل و بهره‌برداری از توفیقات الهی است؛ هیچ عمل نیکی از توفیق الهی بی‌نیاز نیست.

اگر حساسیت بیش از حد مردان نسبت به همسرانشان مانع انجام واجبات و معروفات نشود، تحمل آن به عنوان یک ریاضت روحانی، موجب اجر و پاداش خواهد بود. این تحمل می‌تواند به اصلاح این رفتار کمک کند.