اخلاق و عرفان

حدیث «أحب الله تعالی عبدا سمحا إذا باع و سمحا إذا اشتری و سمحا إذا قضی و سمحا إذا اقتضی» به معنای دوست داشتن بنده‌ای است که در خرید، فروش، پرداخت و دریافت سهل‌انگار و خوش‌رفتار باشد. این سهل‌انگاری شامل عدم کم‌فروشی، عدم مذمت کالا، عدم گران‌فروشی، عدم سخت‌گیری در دریافت وجه و دادن فرصت در پرداخت و دریافت می‌شود.

آرزوهای مادی زمانی نامناسب تلقی می‌شوند که هدفشان تنها بازی، لهو، زینت، تفاخر و افزون‌طلبی باشد. اما اگر در چارچوب خواسته‌های خدایی و با دعا برای خیر دنیا و آخرت باشند، مطلوب و پسندیده هستند.

صبر جمیل به معنای شکیبایی در برابر ناملایمات بدون شکایت به مردم است، همانند صبر حضرت یعقوب در فراق یوسف. این صبر، هنرمندانه است و به انسان کمک می‌کند تا دین خود را از آلودگی‌ها محفوظ دارد و به اطاعت خدا پایبند بماند. مراتب آن شامل راس طاعت خدا و رضا به قضای اوست.

عجب یا خودبینی، یکی از حسودان عقل انسان محسوب می‌شود و بر بزرگترین نعمت الهی که در دل قرار دارد، حسادت می‌ورزد. این خودبینی نابودگر عقل است. معجب (خودبین) در واقع همان حسودی است که بر خودش حسادت می‌ورزد و به همین دلیل می‌توان عجب را مادر حسادت دانست.

توصیف برخی افراد با نسبت‌هایی پست‌تر از حیوان، در صورتی که خوی درندگی و پلیدی آنها محرز باشد، اشکالی ندارد. قرآن کریم در مواردی انسان را به دلیل پیروی از هوای نفس، مانند سگ یا الاغی که بار کتاب حمل می‌کند، توصیف کرده است. این توصیفات برای کسانی است که آیات الهی را تکذیب می‌کنند.

مسخره کردن، به کار بردن القاب زشت و طعن و عیبجویی از مصادیق توهین و فسق است، چنانکه قرآن کریم از آن نهی کرده است. اما لعن ظالمان به صورت عالمانه و بدون تحریک دشمنی، زیباست؛ در حالی که لعن بزرگان اقوام که موجب تعصب و دشمنی شود، پسندیده نیست.

ارتباط روحی حال خوب و بد آدم‌ها، فراتر از شرایط جامعه، به دلیل ارتباط مستقیم مؤمنان با قلب عالم، امام زمان (عج)، است که تحولات ایشان بر ما تأثیر می‌گذارد. همچنین، مؤمنان مانند اعصاب به هم پیوسته‌اند و در تحولات سهیمند.

حدیث «عقول النسا فی جمالهن و جمال الرجال فی عقولهم» به معنای نفی عقل از زنان نیست، بلکه بر اهمیت عقل برای هر دو جنس تأکید دارد. تکالیف دینی مانند امر به معروف و نماز بدون عقل امکان‌پذیر نیست و آیات قرآن نیز شامل حال زنان و مردان می‌شود.

بیمه دیه را می‌توان نوعی صندوق مشترک در نظر گرفت که موسس آن حق بهره‌برداری و حمایت از اعضا را دارد. این یک قرارداد بین بیمه‌گر و بیمه‌گذار است و امکان عفو در مورد بیمه دیه وجود دارد.

انس و الفت با قرآن از طریق تقویت ایمان و تقوا، مودت و تبعیت از عترت که آینه تمام‌نمای قرآن هستند، عمل به دستورات الهی و تفکر و تعقل در آیات حاصل می‌شود. این عوامل به استحکام دوستی با قرآن و اهل بیت کمک می‌کنند.

تولی و تبری قلبی باید همواره فعال باشد، اما نحوهٔ ابراز آن در جامعه به شرایط بستگی دارد. در برخی موارد، علنی کردن لعن دشمن ممکن است باعث مقاومت بیشتر یا ایجاد مشکل برای مؤمنین شود، لذا باید از آن پرهیز کرد. این اصل در زیارت عاشورا نیز با توجه به نحوهٔ لعن بیان شده است.

اصل تبری و تولی جایگاهش محفوظ است، اما نحوهٔ اظهار آن با توجه به شرایط و تبعات احتمالی، متفاوت خواهد بود. در شرایطی که لعن علنی تبعاتی دارد، باید نحوهٔ ابراز آن را با توجه به شرایط تغییر داد.

هر گناهی با نعمت خدا انجام می‌شود و باید از آن پرهیز کرد. امام سجاد (ع) فرمودند پنج کار انجام بده و بعد هرچه خواستی گناه کن: روزی خدا را نخور، از ولایت خدا خارج شو، جایی برو که خدا نبیند، ملک الموت را دور کن، و در جهنم وارد نشو.

تفکر و اندیشه در نفس خویش، بنیان کبر را ویران می‌کند. حضرت امیرالمؤمنین (ع) فرمودند: فرزند آدم را با فخر و ناز چه ارتباطی است؟ اولش نطفه و آخرش مردار است، روزی خود را نمی‌داند و مرگش را نمی‌تواند از خود براند.

تقوای الهی، کلید مکاشفات رحمانی و فهم حقایق است. این توشه را از خطبه المتقین مولا امیرالمؤمنین علیه السلام برگیرید تا به شهود، مکاشفه، کشف و فهم حقایق، رموز عالم و سیر در عالم خواب و دیدن خواب‌های سلوکی دست یابید.

برای ترک عادات زشت روزمره، خود را به عادات زیبا عادت دهید و از وسوسه‌های شیطان به خدا پناه ببرید. با تفکر به زیبایی‌ها و یاد آخرت، دل از عادات زشت دور می‌شود. رفاقت با قرآن و عترت و نماز شب نیز مؤثر است.

تکیه ندادن به دیوار در حضور دیگران از سیره اخلاقی امام رضا (ع) است و نشان احترام به دیگران محسوب می‌شود. با این حال، تکیه دادن به دیوار در این شرایط لزوما بی‌ادبی تلقی نمی‌شود.

برای افزایش حال معنوی و لذت بردن از عبادت، می‌توان با اولیای الهی و محبان خاص او، مانند امام سجاد (ع)، رفاقت کرد و از مناجات‌های صحیفه سجادیه بهره برد. این راهکار به انسان کمک می‌کند تا شوق و عشق الهی را در دل خود بیابد و از عباداتش لذت ببرد.

تمام دعاها و اذکار مانند حفاظی برای اهل ایمان هستند، اما مهم‌تر از آن، تسلیم رضای الهی بودن است، همان‌گونه که امام حسین (ع) آموختند. دعای ۳۵ صحیفه سجادیه به موضوع رضا به قضای الهی و شکرگزاری می‌پردازد.

هر انسانی چون بنده خداست، تا عالم اسماء حسنا می‌تواند صعود کند. هدف از بندگی، رسیدن به مبدأ عالم هستی برای اثبات آخرین درجه بندگی است و این صعود نشان‌دهندهٔ اوج کمال و قرب الهی است.