اخلاق و عرفان

عرفان به زبان ساده یعنی درک کتاب فطرت، و عارف کسی است که بتواند سواد درک و فهم این کتاب را به دست آورد. عارف از نظر ظاهری با مردم است، اما قلبش همیشه با خداست و اگر لحظه‌ای غفلت کند، از اشتیاق به او می‌میرد. عارف امین ودایع الهی، خزینهٔ اسرار و معدن انوار اوست.

قلب انسان مانند گیرندهٔ صوتی و تصویری است که اگر با امواج ملکوت تنظیم شود، صوت و تصویر ملائک را دریافت می‌کند. قرار گرفتن قلب بر باند تقوا و دوری از شیاطین، انسان را قادر به مشاهدهٔ ملکوت آسمان‌ها و زمین می‌سازد.

برای فراموشی ظلم دیگران از ذهن، باید از خداوند یاری خواست و به اهل بیت (ع) توسل جست. آیه ۱۰ سوره حشر که درباره طلب مغفرت و دوری از کینه نسبت به مؤمنان است، در این زمینه ذکر شده است.

انسان هیچ همزادی ندارد و تصور اینکه همراه با او جنی یا شیطانی خلق شود، صحیح نیست. اطراف انسان مملو از شیاطین است که در فرصت غفلت از یاد خدا به دل او نفوذ می‌کنند. در مقابل، فرشتگان محبوب خدا محافظ انسان هستند و او را به نیکی امر می‌کنند.

انجام اعمال غیرعادی برای ایجاد محبت بین دو نفر، ظلم به طرفین است و معمولا از طریق طلسمات و سحر انجام می‌شود که دوامی ندارد و باعث کینه و نفرت می‌شود. تنها راه صحیح، دعا کردن برای ایجاد محبت است، مانند «اللهم ألف بینهما و حبب أحدهما إلی صاحبه».

علمی که در روایات بر طلب آن تاکید شده، علم تقوا، یقین و معرفت نفس است که انسان را به خدا می‌رساند. علم نافع، علمی است که انسان را به عمل خالصانه سوق دهد و باعث زینت او در دنیا و آخرت شود. تشخیص علم حقیقی از جهل بدون هدایت قرآن و عترت دشوار است، زیرا بسیاری به جای علم، جهل را می‌جویند.

مقایسه فضیلت گریه بر سیدالشهدا با نماز شب صحیح نیست، زیرا هر کدام جایگاه و امتیاز ویژه خود را دارند. نماز شب باید با حضور قلب و از روی جان باشد و کسی که آن را سبک بشمارد از ما نیست. امام حسین (ع) خود از سروران اقامه کنندگان نماز شب بودند و نماز شب تقویت کننده محبت ولایی است.

عود به خاطر بوی خوشش ارزش دارد و قداستی که در بعضی مکاتب به آن داده می‌شود، غیرواقعی و افراطی است. از عطر عود برای تلطیف محیط، ایجاد فضایی فرحناک برای دعا و نیایش و تکریم ملائک استفاده می‌شود، نه به عنوان ابزاری برای احضار. بهترین زمان کاربرد عطر هنگام مناجات و نماز است که نوعی ارزش نهادن به ساحت قدسی است.

خداوند هیچ موجودی را بیهوده خلق نکرده است. خوک نیز با وجود پلیدی، مصداق امتحان الهی برای انسان است و زشتی‌های زمین را در خود جمع می‌کند، همان‌طور که مار سموم را جمع می‌کند. خلقت خوک ممکن است نتیجه امتحان در عوالم پیشین و تنبیهی برای بازندگی باشد.

عقوبت و پاداش الهی بر اساس میزان عقل انسان تعیین می‌شود. کسانی که باعث زوال عقل خود شوند، علاوه بر جرم شرک، مرتکب جرم شکستن چراغ عقل نیز شده‌اند. عقل، ابزار شناخت حق از باطل و رسیدن به رضای الهی است و اولین مخلوق خداوند است که با آن پاداش و کیفر داده می‌شود.

استغفار برای مشرکان ممنوع است زیرا نشانه دوستی با دشمن خداست. اگر شرک خفی باشد و فرد از آن بی‌اطلاع باشد، مشمول این منع نیست. اما اگر فرد از شرک خفی خود آگاه باشد و اقدامی برای رفع آن نکند، دیگر شرکش خفی نخواهد بود و دعای برای او جایز نیست. آگاهی از حقایق با تمسک به قرآن و عترت حاصل می‌شود.

به خاطر سپردن تمام جزئیات خواب، از ابتدا تا انتها، امکان‌پذیر است و این توانایی به استعداد روحی و قدرت حافظه فرد بستگی دارد. برخی افراد ممکن است به دلیل شرایط روحی یا ضعف حافظه، نتوانند تمام قسمت‌های خواب خود را به یاد بیاورند.

امکان درک لحظه خروج روح از بدن هنگام خواب وجود دارد و افرادی به این مرحله از ادراک رسیده‌اند. این درک نشان‌دهندهٔ سطحی از هوشیاری و اتصال معنوی است که فراتر از حالت عادی است.

اسفار اربعه هیچ بنیاد مطمئن دینی نداشته و از قرآن و حدیث مؤیدی برای آن وجود ندارد، لذا مبنا قرار دادن آن برای تحلیل مسائل صحیح نمی‌باشد. بنابراین، بحث توبه از توبه در این مرحله، قابل استناد نیست.

شناخت خداوند در واقع شناخت اسماء الهی است که دارای مراتب مختلفی می‌باشد. انسان با شناخت نفس و جان خویش، به شناخت اسم الهی دست می‌یابد که از آن به معرفت الله تعبیر می‌شود. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «هر کس خود را بشناسد، پروردگارش را شناخته است». امام صادق (ع) نیز فرمودند: «اگر ما نبودیم، خدا شناخته نمی‌شد».

کسانی که خواستار ترقی و وصال به پروردگارند اما در ظاهر درجا می‌زنند، باید بدانند که خداوند هیچ‌کس را بیش از توانش تکلیف نمی‌کند. مقصر اصلی خود انسان است که باید با انجام عمل صالح و پرهیز از شرک در عبادت، به دنبال لقای پروردگار باشد. این امر در آیه ۱۱۰ سوره کهف بیان شده است.

خداوند همه بندگان را با الهامات مستقیم و غیرمستقیم به سوی حق هدایت می‌کند و در نهادشان نورانیت ایمان وجود دارد که می‌تواند بروز کند. این بروز نیازمند خشوع قلبی است؛ در غیر این صورت، قساوت قلب مانع هدایت می‌شود. برخی افراد با وجود عدم ظاهر دینی، به دلیل همین نورانیت باطنی و خشوع قلبی، سریع‌تر به کمال می‌رسند.

انسان در دل خود زندگی می‌کند و دل با نور ایمان شخصیت و هویت می‌یابد. اگر روح الایمان حیات‌بخش جان و عقل روشنی‌بخش دل باشد، انسان در عالم بالا جولانگاه خواهد داشت. اما اگر تابع هوای نفس باشد، در تنگنای نفس اماره گرفتار و محبوس خواهد بود.

عقل در وجود انسان نقش مهندسی دارد و صفات نیکو را هدایت کرده و راه کمال را هموار می‌سازد. قلب، پایگاه عقل و مرکز ارتباطی و احساسی است که فطرت آدمی در آن مستقر است. روح، جان حقیقی انسان است که عقل آن را با سایر ارواح (شهوت، قوه، بدن) انسجام می‌بخشد و ارتباط روح الایمان با بدن را برقرار می‌کند.

هیچ چیز نمی‌تواند مقدمه عشق الهی باشد، زیرا خداوند از هر چیزی بی‌نیاز است و عشق او نیز مستغنی از هر مقدمه و عشق مجازی است. عشق به آیات الهی و به ویژه عشق به محمد و آل محمد (ص) مصداق عشق حقیقی است، در حالی که عشق‌های شهوانی و نفسانی منحرف‌کننده راه عشق الهی هستند.