اخلاق و عرفان

وجود مقدس حضرت علی (ع) خود صراط مستقیم است، نه راهی به سوی آن. ایشان میقات لقاء الله و قبله الهی هستند و توجه به خدا از طریق ایشان قطع نمی‌شود. منزلت ایشان مانند نور است که هم روشن است، هم روشنی‌بخش و هم راهنما؛ صراط مستقیم هم راه است و هم مقصد.

خستگی و دلزدگی قلبی، که یکی از اقسام ادبار قلبی است، ناشی از عدم سلامت سیستم عصب روحی می‌باشد. برای درمان آن، باید در سلامتی قلب کوشا بود و از مکروهات دوری کرده و به مکارم روی آورد. طعام دل و جان، عامل اصلی این دلزدگی‌هاست و باید مراقب آن بود، چنانکه انسان باید به غذای خویش بنگرد.

ذکر عملی به معنای پیاده‌سازی و به‌کارگیری آموخته‌ها در علم، گفتار و اعمال است. برای اجرای روزانهٔ آن، کافیست فرد به دانسته های خود عمل کند و آنها را در زندگی خود جاری سازد.

ورع به عنوان سخت‌ترین عبادت شناخته می‌شود، زیرا عبادتی است که هیچ گونه ناخالصی و آلودگی به گناه در آن یافت نمی‌شود و مانند طلای خالص است. این عبادت به دلیل صلابت و استحکام خود، هیچ آفتی را نمی‌پذیرد.

مقام ازل و ابد که برخی عارفان ادعا می‌کنند، صرفا ادعا و نقلیات غالیانه است و دلیلی بر تحقق آن نیست. تنها وجود مقدس معصومان (ع) حقیقت اسماء حسنای الهی هستند و تمام حقایق آفرینش در جان ایشان قرار دارد. درخواست علم به اسماء الله از خداوند متعال جایز است.

لقای الهی خود یک مقصد است و اهداف در دیدار به پایان می‌رسند. تعیین هدف برای خود لقاء، معنایی ندارد زیرا خود لقاء، غایت و مقصد نهایی است و اهداف در رسیدن به آن معنا پیدا می‌کنند.

رکوع کامل، رکوعی است که در آن خضوع به نحو احسن رعایت شده و اذکار و مستحبات آن به طور کامل انجام شود. این شامل ایستادن کامل پس از رکوع، قرار دادن صحیح دست‌ها بر زانو، ادای کامل تسبیحات (سه، پنج یا هفت بار)، و رعایت سایر آداب رکوع است. انجام کامل رکوع، انسان را از وحشت قبر در امان می‌دارد.

این دعا را می‌توان با دعای «أنت الذی وسعت کل شیء رحمه و علما» تأویل کرد. «أناجیک یا موجودا فی کل مکان» یعنی تو را می‌خوانم ای کسی که علمت، رحمتت و قدرتت در همه چیز موجود است، نه اینکه ذاتا در همه جا حضور داشته باشد.

انسان کتاب جامعی است که با مطالعهٔ ابعاد وجودی خود و یادگیری معلومات آن، به معرفت کاتبش (خدا) دست می‌یابد. تنها استاد و مدرس این کتاب، خداست و راه حصول خودشناسی، ورود به دانشگاه الهی یعنی قرآن و عترت می‌باشد.

برای مقابله با بد اخلاقی و زود عصبانی شدن، به هنگام خشم، خدا را یاد کنید تا او نیز شما را در هنگام خشم خود یاد کند و از نابودی حفظ نماید. همچنین، در برابر ستمی که بر شما روا داشته می‌شود، به انتقام الهی برای خود راضی باشید، زیرا انتقام خداوند برای شما بهتر از انتقام شخصی است. این توصیه در تورات نیز ذکر شده است.

برای زدودن نفاق از قلب، باید با ضد آن درمان کرد. علائم نفاق شامل بی‌باکی در دروغ و خیانت، وقاحت، دعوای بی‌معنی، کم‌حیا بودن، کوچک شمردن گناهان، ترجیح دنیا بر آخرت و دوست داشتن مدح است. صلوات فرستادن با صدای بلند، با جان و دل، نفاق را از بین می‌برد.

حلم به معنای خودداری نفس و طبیعت از هیجان و خشم است و گاهی به عقل تفسیر می‌شود، زیرا از لوازم عقل است. خردمند کسی است که تفکر زایا و بارور داشته باشد و بتواند نفس خود را کنترل کند، نه اینکه صرفا در محدوده تفکرات دیگران حرکت کند.

دروغ برای اصلاح ذات البین در صورتی جایز است که فرد تخصص و مهارت لازم را داشته باشد، زیرا مانند چاقوی جراحی است که اگر به دست فرد نابلد بیفتد، می‌تواند آسیب‌رسان باشد و اوضاع را بدتر کند. پرسشگر به این نکته اشاره کرده که گاهی همین اصلاح‌ها اوضاع را وخیم‌تر می‌کند.

خوف و رجاء دو بال ایمان هستند که با معرفت به خداوند حاصل می‌شوند. خوف، مراقب و محافظ دل است و رجاء، شفیع نفس. تعادل میان این دو، انسان را به رضوان الهی می‌رساند و از انحراف باز می‌دارد. خوف از اعمال گذشته و آینده و رجاء به فضل الهی، انسان را در مسیر استقامت هدایت می‌کند.

تشخیص تصویرگری نفس از تفکر با درک نشانه‌های شهود مانند غیرارادی بودن، بی‌سابقه بودن، فراتر از ذهن و وهم بودن و ایجاد تحول درونی صورت می‌گیرد. شهود نیز مانند خواب، می‌تواند صادق یا کاذب باشد و گاهی از سنخ تسویلات نفس یا شیطان است.

تخیل در نفس آدمی به صورتگری می‌پردازد، در حالی که شهود به معنای کشف حجاب از دل و آشکار شدن حقایق پنهانی است که برای انسان مخفی بوده‌اند. این دو مفهوم از یکدیگر متمایز هستند.

فطرت در انسان شامل علم، اصول و آداب بندگی است که عقل راهنمای آن می‌باشد. در مقابل، غریزه به مجموعه‌ای از آداب و حسیات خاص اطلاق می‌شود که هم به انسان و هم به حیوانات در دستیابی به شئونات خاص زندگی کمک می‌کند. هر موجودی وظایف عبادی خود را دارد که در انسان با فطرت و عقل و در حیوانات با نیرویی هدایت‌کننده انجام می‌شود.

تربیت و تهذیب نفس، یعنی آموزش و پرورش آن، لازمهٔ رسیدن به مقام رضا است. نفس آدمی خودبه‌خود تادیب نمی‌شود و به مقام راضیه و مرضیه نمی‌رسد. بنابراین، باید تلاش کرد و نفس را به حال خود واگذاشت.

کسی که در لحظه عصبانیت خدا یا قرآن را انکار کند، کافر است و اگر پس از آن توبه نکند، کافر باقی می‌ماند. شخص باایمان سخن کفر بر زبان نمی‌آورد. تکرار عمل کافرانه و توجه به اینکه عصبانیت از جنود جهل و خصلتی شیطانی است، موجب کفر می‌شود.

تقوا نیرویی برای حفظ نفس از معاصی و رعایت ادب بندگی در برابر خداست. ورع، جلوه‌ای عالی از تقواست که انسان را از هرچه رنگ پلیدی و گناه دارد، حتی شبهات، فراری می‌دهد. تقوا دارای سه درجه است: ترک خلاف، ترک شبهات، و ترک حرام.