کلام و عقاید

نور یکی از عناصر خلقت در کنار ظلمت است و تعریف آن سخت است زیرا نور تعریف‌گر هر چیزی است. نور روشنگر و حیات‌بخش است و آسمان‌ها و زمین از تنزیلات اصل نور آفریده شده‌اند. اولین نور ریشه و مادر تمام انوار عالم است و نور تفسیر و تاویل دارد.

نظریه وحدت وجود تا زمانی که سنخیتی بین وجود حق تعالی و وجود خلایق برقرار نشود، قابل پذیرش است. اما زمانی که باور داشته باشیم وجود خالق با وجود مخلوق یکی است، مشروعیت بحث وحدت وجود زیر سؤال می‌رود؛ زیرا وجود خداوند برتر از آن است که با وجود وصف شود.

قاعده الواحد در فلسفه که به صدور وجود از خداوند اشاره دارد، با آیه «لم یلد و لم یولد» و مفهوم توحید در تضاد است. صدور واحد از ذات واحد، به معنای زایش و داشتن اجزاء است که وحدت و احدیت خداوند را نقض می‌کند و تصور مادی از ذات الهی ارائه می‌دهد.

ذات الهی واحد و منزه از هرگونه مرتبه و درجه است. مرتبه داشتن ذات، نشانهٔ ترکیبی بودن و دارای اجزاء بودن آن است که با وحدت و احدیت او در تضاد قرار می‌گیرد. تصور داشتن مراتب در ذات الهی، نوعی مادی‌انگاری و نسبت دادن پیکر به خداوند است که پاک و منزه از آن است.

تفکر در ذات الهی برای همه ممنوع است، زیرا عقل و فکر انسان از مخلوقات الهی بوده و توانایی درک ذات او را ندارد؛ نهایت افق اندیشه به اسماء حسنای الهی می‌رسد. هرگونه تقلید در اصول عقاید بی‌اعتقادی است و باید با برهان فطری به یقین رسید. شکستن سکوت در این زمینه باید توسط امام زمان (عج) صورت گیرد.

بر اساس احادیث متعدد، بین اسماء خداوند تفاوت وجود دارد؛ برخی اسماء اصل و ریشهٔ اسماء دیگر بوده و حکم مادر را دارند. برخی دیگر مانند ریشه، شاخه، برگ یا میوهٔ اسماء حسنا عمل می‌کنند و در نهایت، اسم «الله» به عنوان ظاهرترین اسم، اصل و ریشهٔ این نظام است.

اسماء حسنای الهی اصل و ریشهٔ پدیده‌های عالم هستی بوده و جنس و ماهیتشان حقیقی‌تر و برتر از جسم، روح و نور است. این اسماء جان حیات و اوج معنای هر لفظی هستند و مادر تمام الفاظ عالم محسوب می‌شوند. آن‌ها به هیچ حدی محدود نمی‌شوند اما حدود هر حدی بواسطهٔ آن‌هاست.

کتاب‌های تحلیلی در مورد اسماء حسنا که مورد مطالعه قرار گرفته‌اند، به دلیل نیاز به نقد شدید، توصیه نمی‌شوند. در عوض، مطالعهٔ چند دوره کتاب شریف توحید اثر شیخ صدوق به عنوان منبعی معتبر پیشنهاد شده است.

عبارت «کل شیء وقع علیه اسم شیء سواه فهو مخلوق» به این معناست که هر چیزی غیر از خداوند که بر آن نام «شیء» (چیز) اطلاق شود، مخلوق است. اسم خدا غیر از خداست و خود اسم، آیت و مخلوق خدا محسوب می‌شود، حتی با وجود داشتن نام‌های نیکو.

سمیع و بصیر بودن خداوند به این معناست که هیچ شنیدنی و دیدنی از او پنهان نیست. این صفات در خداوند با صفات مشابه در انسان تفاوت معنایی دارد؛ خداوند سمیع است نه با عضوی که صدا را بشنود و بصیر است نه با عضوی که ببیند، بلکه علم او به همه چیز احاطه دارد.

مراد از احادیثی که در آنها خداوند علیم، سمیع و بصیر نامیده شده، بیان بی‌نیازی ذات حق به غیر خود است. صفات سمع، بصر و علم از ذات حق نفی شده‌اند، زیرا ذات حق در دانایی، شنوایی و بینایی نیازمند هیچ صفتی نیست و این صفات عین ذات او هستند.

منظور از اسماء الهی، آفریده‌های اولیه خداوند است و تنها نسبت آنها با ذات، خالقیت و مخلوقیت می‌باشد. اسماء حسنای الهی آیات خاص و اولیه خدا هستند که خدا به خاطر نیاز مخلوقاتش آنها را آفریده و اسباب ارتباط ویژه مخلوقات با خدا هستند.

بله، صفاتی که از ذات خداوند نفی می‌شوند، صفات محدود بشری هستند. درک ما از صفات محدود است و نمی‌تواند با ذات بی‌نهایت الهی مطابقت داشته باشد. مخلصین خدا را از صفات مخلوقین منزه می‌دانند و اقرار به وصف‌ناپذیری او دارند، اما در عین حال او را با اذن الهی می‌ستایند.

امام خمینی در کتاب چهل حدیث، با استناد به روایات، بیان می‌کنند که خداوند وصف نمی‌شود و چگونه وصف شود، زیرا هر وصفی از او، او را محدود می‌کند و او بزرگتر از هر وصفی است. همچنین پیامبر نیز وصف نمی‌شود، زیرا بنده خداست و اطاعت او، اطاعت خداست. این فرمایش بر اساس نفی صفات از ذات حق و بیان بی‌نیازی اوست.

علم خداوند عین ذات اوست و از هرگونه جهل بری است؛ هیچ چیز پنهانی برای او وجود ندارد و آفریده‌های او برایش آشکار است. این علم به هیچ معلومی نیاز ندارد. صفات الهی مانند علم، سمع و بصر، مخلوقات اولیه او هستند و نسبتشان با ذات، خالقیت و مخلوقیت است.

قلب، اداره و قرارگاه علمی و عملی عقل و سامانه با شعور و هوشمندی است که عقل کاربر آن می‌باشد. اختیار با خود انسان یا حقیقت انسان است که قلب را مدیریت می‌کند و عقل را می‌پذیرد یا از آن روی برمی‌گرداند. قلب ملوقی است که برای انسان خلق شده است.

اختیار نه با قوه و توان، بلکه با امکان انتخاب توصیف می‌شود. رتبهٔ اختیار بالاتر از عقل و جهل است، زیرا عقل با حسن انتخاب و جهل با سوء انتخاب محبوب یا ملعون خدا شدند. فاعل مختار به همان نسبت که امکان ترجیح خیر بر شر را دارد، امکان ترجیح شر بر خیر را نیز داراست.

فطرت، مغز بندگی خدا و نرم‌افزار عبادت و اطاعت اوست که در جان هر آفریده‌ای کاشته شده و وظایف و دانش لازم برای سلوک بندگی در آن تدوین گشته است. معرفت از سربازان عقل است و با انتخاب آن، قرائت کتاب فطرت تسهیل می‌یابد.

ظاهر امر چنین به نظر می‌رسد که جهل و جنودش در مرحله خلقت زشتی ندارند و تنها فاعل مختار آن‌ها را به زشتی آلوده می‌کند. فاعل شر بدتر از شر است، زیرا شر فی نفسه آثاری ندارد مگر آنکه توسط فاعلش انتخاب شود. جنود عقل و جهل مواد خام اولیه‌ای هستند که امکان عمل خاصی را بوجود می‌آورند.

نظریه اتحاد عاقل و معقول به این معناست که عاقل در مسیر شناخت معقولات دچار تحول می‌شود و به هیئت آن‌ها درمی‌آید. این تحول مداوم باعث می‌شود هیئت‌های عقلی معدوم و هیئت‌های جدید پدیدار شوند، که این امر نظم و انتظامی در معقولات ایجاد نمی‌کند و نیازمند نقادی‌های جدی است.