کلام و عقاید

در امورات ظاهری دنیوی، مراجعه به دیگران برای رفع حوائج اشکالی ندارد، به شرطی که بدانیم آنها اسباب‌ساز هستند و خودشان نیز نیازمند خدایند. این درخواست نباید به حد پرستش و نیایش برسد؛ باید توانایی‌های آنان را در نظر گرفت و آنان را شفا دهنده تلقی نکرد.

عزم انسان به معنای تصمیم و پیمان قلبی است که برای تحقق آن نیازمند مشیت و اراده الهی است. قاهریت خداوند به معنای تسلیم محض آفریده‌ها در برابر اوست. بدون اذن الهی، هیچ عزمی جزم نمی‌شود و هر عزمی بدون علم به این حقیقت، نشانه گستاخی است.

خداوند در قرآن کریم به عنوان «وکیل» معرفی شده است؛ یعنی آفریننده و تدبیرکننده همه چیز. هیچ موجودی در عالم نمی‌تواند اثری بگذارد مگر به اذن و اراده الهی. وکالت خداوند به معنای امکان تحقق یافتن نیات و اعمال موجودات است و هر چیزی در هستی، در تمام ابعاد وجودی خود، نیازمند اوست و بدون او هیچ تحققی ندارد.

نیاز «من» و هر موجود دیگری، تنها و تنها به خداوند متعال است. اگرچه خالق حکیم، نوعی وابستگی و ارتباط میان مخلوقاتش ایجاد کرده تا آنها را نسبت به هم مجتمع سازد، اما «من» بی‌هیچ تعلق، فقط او را می‌شناسد و بس.

دعا دارای هدفی والا و حکمتی متعالی و آثار و برکاتی عظیم است و صرف اعطای امتیاز دعا از جانب خالق برای مخلوق سودی خالص و بی حساب است. حتی اگر دعا اجابت نشود، بنده در عوض به منفعتی بالاتر از خواسته خود دست پیدا خواهد نمود که همان رضا و تسلیم به قضای الهی است.

ترس از صاحبان قدرت و ثروت به اذن و اراده الهی است؛ بدون اذن خدا هیچ فعلی رخ نمی‌دهد. باید به سرمنشأ قدرت توجه کرد که همان خداست. همه توانمندان قدرت خود را به امانت دارند. ترس واقعی و حقیقی فقط از خداوند است، چنانکه در قرآن نیز به آن اشاره شده است.

مقام تفویض امر به سوی الله و قطع ارادهٔ شخصی، عالی‌ترین جایگاه سالک است. اگر «فناء فی الله» به معنای جذب کامل و غافل شدن از اغیار در نظر گرفته شود، نه نابودی فیزیکی یا روحی در ذات خدا، این اصطلاح عرفا درست است. اهل بیت (ع) مجوز چنین تعابیری را داده‌اند، زیرا هیچ فعلی بدون اذن و ارادهٔ الهی رخ نمی‌دهد.

خداوند مراقب کسانی است که او را یاد می‌کنند و خود را به او می‌سپارند. او از کسانی که عمرشان به سر نیامده مراقبت می‌کند و مرگ افراد به معنای پایان عمرشان است. این بدان معنا نیست که بلاها از مؤمنان دور می‌شود، بلکه در چارچوب حکمت الهی و پایان یافتن عمر رخ می‌دهد.

علم غیب معصومین فضیلت محسوب می‌شود، زیرا هم می‌توانند به غیب آگاه باشند و هم اصالت بندگی و رفتار طبیعی خود را حفظ کنند. گاهی نیز عدم آگاهی از برخی امور، مانند نتیجه واقعه لیله‌المبیت برای مولا علی (ع)، فضیلت است. علم غیب بر امور قطعی الوقوع جاری می‌شود و امکان تصرف در آن، علم را از اصالت خارج نمی‌کند.

هر ذره و شیئی در عالم جایگاه شایسته خود را دارد و کسب شایستگی از سوی جمادات نیز صورت می‌گیرد. قرار گرفتن در کنار اولیاء الله یا تبدیل شدن به اجزای وسایل مفید، نشان از حسن انتخاب و اقرار والا دارد، نه اتفاقی بودن.

منظور از اسماء الهی، آفریده‌های اولیه خداوند است و تنها نسبت آنها با ذات، خالقیت و مخلوقیت می‌باشد. اسماء حسنای الهی آیات خاص و اولیه خدا هستند که خدا به خاطر نیاز مخلوقاتش آنها را آفریده و اسباب ارتباط ویژه مخلوقات با خدا هستند.

همهٔ خلایق برای انجام کارهای نیک از توفیق اولیه الهی بهره‌مندند و اجابت این توفیق، موجب افاضهٔ توفیقات بعدی می‌شود. همت، همان نشر توفیق در بستر عمل و بهره‌برداری از توفیقات الهی است؛ هیچ عمل نیکی از توفیق الهی بی‌نیاز نیست.

اراده و اختیار خارج از زیرمجموعه جنود عقل و جهل قرار دارند، اما حسن یا سوء آن‌ها به این حدیث مربوط می‌شود. اختیار نیروی تشخیص و انتخابی است که انسان به واسطه آن خواست خود را بروز می‌دهد، و اراده، مرحله دوم پی‌ریزی علوم و معارف، یعنی تحکیم و تنویر خواست انسان است.

امتحانات الهی برای آگاهی خود خدا نیست، بلکه برای ظهور علم خویش و اثبات لیاقت بندگان است. این امتحانات کلاس و دانشگاهی برای انسان‌هاست تا به عدالت خدا پی ببرند و از اعتراض به جایگاه‌ها جلوگیری شود. علم خدا به همه چیز احاطه دارد و نیازی به امتحان برای علم اندوزی ندارد.

توکل به معنای زدودن کامل شرک از دل و پذیرش خداوند به عنوان سرپرست و وکیل مطلق است. این مرتبه از یقین، باعث می‌شود انسان هیچ ترس و واهمه‌ای در پیشبرد امور نداشته باشد، زیرا می‌داند که قدرت اول و آخر، معبود و حاکم حقیقی اوست و هر امری با اراده او میسر می‌شود.

برای تحکیم ایمان هنگام مواجهه با عقاید مختلف و شبهات، باید از همراهی شیاطین انسی و جنی و نفس پرهیز کرد. اعتماد به خدا، مداومت بر قرآن و نماز شب، و زنده نگه داشتن یاد خدا در دل، به بازگشت آرامش و تقویت ایمان کمک می‌کند.

هیچ چیز از دایرهٔ علم و مشیت الهی خارج نیست و این امری غیر قابل انکار است. آنچه تغییر و تبدیل نمی‌پذیرد سنت الهی است که شامل اختیار داشتن انسان و حق گزینش او می‌شود و این امر در امور زندگانی او جاری است و در سرنوشتش تاثیر دارد.