کلام و عقاید

علم، سمع و بصر در باب صفات الهی، در مرحله‌ای پایین‌تر از کمال اخلاص، به عنوان صفات ذات حق در نظر گرفته می‌شوند. این صفات به واقع به معنای نفی هرگونه خفیات و پنهانی از ذات حق است و نشان‌دهندهٔ احاطهٔ کامل اوست.

سوره توحید، به ویژه آیه "قل هو الله أحد"، به حقیقت کمال اخلاص و نفی صفات از ذات الهی اشاره دارد. احد به معنای نه زاده و نه زاینده است که شامل صفات نیز می‌شود. فهم ما از صفات الهی، خارج از ذات اوست و تحدید و مرزبندی قوه فاهمه را در بر دارد که ذات بی‌مثال از آن منزه است.

لقاء پروردگار هم در دنیا و هم در آخرت دارای مراتبی است که هر آفریده‌ای بنا به مقامات بندگی خود به آن نائل می‌شود. لقاء به معنای فراتر از دیدار است و خالق با لقاء خود، بنده را به معرفت و درک خاصی می‌رساند و سطح او را ارتقا می‌بخشد. ریشهٔ مخلوقات به اسماء حسنای الهی برمی‌گردد و ظهور این اسماء از جان مخلوق، موجب تعالی نظر و درک او می‌شود. اسماء حسنای الهی نیز لقائی دارند و حضرات معصومین در سیر سلوک خود به دنبال لقاء پروردگارند.

چهارده معصوم علیهم السلام در ابتدا خلقت برابر دیگران بودند، اما به خاطر حسن بندگی الهی، درجاتشان بالا رفت. پیامبر اسلام به مقام دریافت وحی و معراج رسید و ائمه ابواب شهر علم او شدند، لذا ولایتشان، ولایت الله گشت.

عبارت «فان العارف من یری الحق فی کل شی بل یراه کل شی» که از برخی عرفا نقل شده، با مضامین ثقلین مطابقت ندارد. گوینده این عبارت، خداوند را تا حد مخلوقات پایین آورده و به او عدمیت، تجزیه‌پذیری و امکان احاطه شدن نسبت داده است. خداوند خالق هر چیزی است و هیچ شبه و ضد و ندی ندارد.

عبادت اصنام و اجساد به ساحت الهی برنمی‌گردد. هر مخلوقی در دایره قدرت و بندگی خداست؛ بنده موحد مرضی و بنده مشرک مغضوب است. عبادت یعنی اظهار بندگی مرضی خدا، نه هر حال و قالی. شرک ورزی در راستای اراده الهی برای امتحان بندگی است و تحقق آن با اذن خداست. حکم احترام به والدین تشریعی است، نه تکوینی، زیرا عقوق والدین رخ می‌دهد.

شناخت خدا تنها و تنها با خود او میسر است، چه مستقیم افاضه معرفت فرماید و چه بواسطه آیاتش. معرفت به آیات نیز تنها با خدای حکیم میسر است، زیرا طریق شناخت خدا با آیات، خود خداست که ما را به آیات و از آیات به آستانه پاک خویش رهنمون می‌شود. دعوت به تفکر در آیات، دعوت به شرکت در کلاس علم الهی است.

تعبیر "انا الحق" حتی در معنای مجازی نیز اشکال دارد، زیرا "الحق" از اسماء حسنای الهی است و اختصاص به خداوند دارد. انتساب این اسم به خود، الحاد و کفر است. تعمیم آن به اسم "الله" نیز غلو و کفرگویی است. مخلوق باید عبدالحق باشد نه اینکه خود را حق بداند و کمال او در تواضع است.

مقام تفویض امر به سوی الله و قطع ارادهٔ شخصی، عالی‌ترین جایگاه سالک است. اگر «فناء فی الله» به معنای جذب کامل و غافل شدن از اغیار در نظر گرفته شود، نه نابودی فیزیکی یا روحی در ذات خدا، این اصطلاح عرفا درست است. اهل بیت (ع) مجوز چنین تعابیری را داده‌اند، زیرا هیچ فعلی بدون اذن و ارادهٔ الهی رخ نمی‌دهد.

خداوند همه انسان‌ها را از یک نفس واحد آفریده است، همانطور که در آیه ۱۸۹ سوره اعراف آمده. پیامبر اکرم (ص) نیز مانند سایر انسان‌ها از این نفس واحد خلق شده‌اند و در عالم هستی امتیاز ویژه‌ای نسبت به دیگران نداشتند. ایشان با حفظ و ارتقای نفس خود به مقام اشرف مخلوقات رسیدند و نفس پاک ایشان الگویی برای تربیت و پرورش نفوس است.

انجام کار خیر بدون ایمان، نیت خیر، اخلاص، یا همراه با منت و آزار، اجر الهی را ضایع می‌کند. همچنین کار مستحبی که واجب یا اولی را فدا کند، یا کار شخص مرتد، اجر ندارد و از جمله مواردی است که اجرشان افت می‌کند.

هر کاری که خداوند به انجامش دستور داده یا از آن خشنود است، خیر محسوب می‌شود. دعوت دیگران به زیارت امام رضا (ع) و حضرت معصومه (س) مصداق دعوت به خیر است و خداوند از این عمل خشنود می‌شود.

خداوند متعال برتر از آن است که جسمیت یابد و محدود به فهم مخلوقات باشد. ناتوانی در تجسم خدا نشان از فطرت پاک خداشناسی است. بهترین راه ارتباط با او، راز و نیاز و درک حضور اوست که با او می‌بینیم، می‌شنویم و لذت می‌بریم.

خزینهٔ الهی می‌تواند مصداقی از «کل شیء» باشد که در امام مبین احصا شده است. حضرت علی (ع) به عنوان شاه بندهٔ خدا و آفریدهٔ محبوب او، تجلی این خزینه است که در جانش تمام مخلوقات احصا شده است. این احصا، حضرتش را به سرزمین آفریده‌های خدا تبدیل می‌کند، هرچند که تنها خدا از تحدید حدود پاک است.

اسماء حسنای الهی ابزاری برای توجه به ذات حق هستند و حضرات معصومین (ع) زیباترین آیات و نشانه‌های الهی‌اند. خواندن خدا با اسماء حسنا عین توحید است، اما اگر حضرات معصومین (ع) را با این اسماء بخوانیم، شرک محض خواهد بود. ملاک، قصد کردن ذات حق با این اسماء است.

علم غیب معصومین فضیلت محسوب می‌شود، زیرا هم می‌توانند به غیب آگاه باشند و هم اصالت بندگی و رفتار طبیعی خود را حفظ کنند. گاهی نیز عدم آگاهی از برخی امور، مانند نتیجه واقعه لیله‌المبیت برای مولا علی (ع)، فضیلت است. علم غیب بر امور قطعی الوقوع جاری می‌شود و امکان تصرف در آن، علم را از اصالت خارج نمی‌کند.

دلایل تجویز حاجت‌خواهی از ائمه توسط علما شامل تعصب، تقسیم‌بندی نادرست شرک و جواز، ملازمه پنداشتن شرک با قصد استقلال، و تلقی نکردن حاجت‌خواهی به عنوان دعا است. در حالی که بت‌پرستان حجاز نیز قصد استقلال نداشتند و ظاهر عمل متصف به شرک شده است. توسل تنها در چارچوب توحید مجاز است.