کلام و عقاید

نزول دفعی قرآن در شب قدر از یقینیات است، اما استمرار شب قدر در هر سال به نص صریح قرآن در آیه ۴ سوره قدر با فعل مضارع «تنزل» اثبات می‌شود. امام باقر (ع) نیز بر استمرار نزول تفسیر و بیان امور در هر سال تأکید دارند.

علم مشیت به خود مشیت، نهایت معرفت آن را به خداوند در حوزه معرفت به حضرت منشیء اثبات می‌کند و از آن فراتر امکان حصول معرفت برای آن وجود ندارد. این امر در واقع همان حقیقت معرفت نفس است که میزان معرفت رب و نهایت آن را می‌رساند. مشیت، مانند کتاب اول خداست که خود می‌تواند به خود عالم شود.

حضرت آدم علیه السلام به منزله صندوقچه و خزینه ذریه بودند. صرف خزینه‌دار بودن، وجوب اشراف بر محتوای آن را برای خزینه‌دار اثبات نمی‌کند. بنابراین، علم به نسل‌های آینده برای ایشان لازم نبود.

آیات ۲۶ و ۲۷ سوره جن درباره علم غیب مطرح شده است. برخی معتقدند منظور از «رسول» در این آیه فرشته وحی است و پیامبر به دلیل تناقض با آیه ۲۵، غیب نمی‌داند. اما روایات و تفاسیر نشان می‌دهد که پیامبر و ائمه علیهم‌السلام به اذن الهی از غیب آگاه بوده‌اند و این علم منافاتی با مقام ایشان ندارد.

وقوع اتفاقات تلخ در کشور لزوما به معنای بلای الهی نیست. اگرچه جوامع به دلیل گناه و ناسپاسی مستحق کیفرند، اما انتساب مستقیم این وقایع به بلا در شأن ما نیست. باید به غفلت از بلایای اقتصادی، اخلاقی و اجتماعی نیز توجه کرد، زیرا قدرت خداوند بی‌نهایت است و اگر بخواهد عذاب کند، کسی توان گریز نخواهد داشت.

علم غیبی ائمه اطهار علیهم‌السلام به اذن الهی است و منافاتی با بشر بودنشان ندارد. این علم از باب اضافه تکریمی و تشریفی است و مانند فرشتگان که ناظر اعمال بندگان هستند، ائمه نیز با اذن خدا می‌توانند ناظر باشند. آیاتی نیز بر علم غیبی انبیا به اذن خدا دلالت دارند.

جدایی روح از بدن در کسری از ثانیه اتفاق نمی‌افتد و زمان آن به عالم مادی ربطی ندارد. تجربه مرگ برای همه شیرین نیست و به اعمال بستگی دارد. فشار قبر به کالبد مثالی وارد می‌شود نه جسم، و روح تحت نظارت الهی است و نمی‌تواند جسم را برای بازگشت متقاعد کند. وابستگی‌ها مانع عبور روح نمی‌شوند و تنها مومنان صالح به بهشت می‌روند.

دلایل تجویز حاجت‌خواهی از ائمه توسط علما شامل تعصب، تقسیم‌بندی نادرست شرک و جواز، ملازمه پنداشتن شرک با قصد استقلال، و تلقی نکردن حاجت‌خواهی به عنوان دعا است. در حالی که بت‌پرستان حجاز نیز قصد استقلال نداشتند و ظاهر عمل متصف به شرک شده است. توسل تنها در چارچوب توحید مجاز است.

شرک به نیت مربوط است، اما جهل و خطا می‌تواند منجر به عمل مشرکانه شود. حاجت‌خواهی از غیرخدا اگر همتای معبود تلقی شود، شرک است، اما اگر در راستای حکمت الهی و به عنوان وسیله باشد، اشکالی ندارد. هر عمل اختیاری منبعث از نیت است و تنها در حالت جهل و خطا ممکن است بدون نیت موحدانه، عمل مشرکانه صادر شود.

شرک بیشتر به نیت و افکار وابسته است تا کلمات؛ اما اگر کسی مخلوقی را در رفع حاجت همتای معبود قرار دهد، مشرک است. غار پناهگاه معرفی شده، پس معصومین نیز می‌توانند پناهگاه روح باشند. دادن و آوردن هر دو حکایت از توانایی دارد، اما کلمات به تنهایی شرک نیستند، بلکه دل آدمی نیت‌های موحدانه یا مشرکانه را رقم می‌زند.

ریچارد داوکینز با مقایسه اخلاق انسانی با خدا، نادانی خود را آشکار می‌کند. عالم دنیا خانه آزمون است و مهر و محبت در نهاد انسان به ودیعت گذاشته شده تا آن را خرج مخلوقات کند. ظالمان به قهر در برابر ظلمشان کیفر خواهند دید و مظلومیت ستمدیدگان جبران خواهد شد.

تکرار برای مخلوقات لازمه حیات آنهاست، اما خالق بر هر چیزی احاطه دارد و بر زمان و تکرار حوادث به آنی، دور از محدودیت‌ها و فاصله‌ها، سلطه دارد. علم مبارک او ازل، ابد و تکرار لیالی قدر را در بر گرفته است.

آیه «الله نور السماوات و الأرض» به هدایتگری و هستی‌بخشی خدا به آسمان‌ها و زمین اشاره دارد. حدیث، ائمه را نور خدا می‌داند که همان اسماء حسنای الهی هستند و به عالم هستی می‌بخشند و قلوب مؤمنین را نورانی می‌کنند.

دیدن به معنای احاطه و اشراف بر دیده شده است که از ذات غیر قابل کشف پروردگار مبراست. دل‌ها با حقایق ایمان خدا را می‌بینند و رویت تنها به اسماء حسنای الهی محدود می‌شود، نه ذات مقدس او. نور و بصیر از جمله اسماء حسنای اوست.

آگاهی‌ها یا عالمانه عاقلانه است و یا عالمانه جاهلانه که به آن هوش سیاه و کثیف و شیطنت نیز می‌توان اطلاق نمود. وقتی آگاهی از هدایت عقل خارج می‌شود، توسط همان هوش سیاه تصرف شده و با تلقیناتش روشنایی علم، ظلمانی می‌شود.

ارجاع متشابهات قرآن به محکمات آن و متشابهات روایات به محکمات آن، هدف تأویل است که رسیدن به حقیقت موضوع و مبدأ اول حقایق می‌باشد. این امر می‌تواند با هدایت الهی یا از طریق محکمات صورت گیرد.

آتش جهنم یک حقیقت عینی و خارجی است و با آیات قرآن همخوانی دارد. اعمال زشت انسان، هیزم این آتش می‌شود و مؤمن در سلامت است، اما کافر و منافق در عذاب خواهند بود. انکار آتش جهنم انکار بدیهی‌ترین حقیقت مسلم است.

ذات الهی قابل رویت نیست، اما قلب‌ها با حقایق ایمان می‌توانند به شناختی برتر از ادراکات بصری دست یابند. این شناخت که فوق حس و ادراک است، از ناحیه خداوند به قلب‌ها افاضه می‌شود و رویت آثار الهی، راهی برای رسیدن به این معرفت عظیم است.

قطع وحی پس از رحلت پیامبر، به دلیل عدم وفای اصحاب به عهدشان بود. نیاز هر موجود به مقدار وسع اوست و با توسعهٔ آن، نیازها نیز افزایش می‌یابد. آیهٔ احزاب، عرضهٔ امانت بر آسمان‌ها و زمین و حمل آن توسط انسان را بیان می‌کند.

نحوه ارتباط آفریده با آفریدگار از اسرار الهی است. ارتباط ملائک با خدا می‌تواند با واسطه یا بی‌واسطه باشد و در هر حال تحت احاطه قدرت الهی است. واسطه در اینجا به معنای حائل نیست، بلکه شکلی از ارتباط است که عظمت و حکمت الهی را نشان می‌دهد.